भूमिका

’वेचित चाललो’ ही संचयनी एका व्यक्तीच्या वाचनात आलेल्या पुस्तकातील उल्लेखनीय उतार्‍यांचे/वेच्यांचे संकलन आहे. प्रत्येक वेचा वेगवेगळ्या कारणाने उल्लेखनीय असू शकतो. कुठे खिळून ठेवणारे शब्दचित्र असेल, कुठे बटबटीत न होता व्यक्त झालेल्या भावनांचा नात्यांचा आविष्कार असेल, कुठे एखाद्या सामान्यांच्या जगण्याशी निगडित प्रश्नांचा मागोवा घेतलेला असेल तर कुठे एखाद्या मूलगामी प्रश्नांचा वेध घेतलेला असू शकतो. तो तो वेचा त्या त्या पुस्तकाचा प्रातिनिधिक आहे असे मुळीच नाही. येथे निवडलेल्या काही वेच्यांबद्दल थोडे विवेचन ’वेचताना...’ या शीर्षकाखाली समाविष्ट केले आहे. परंतु हे सर्वच वेच्यांबद्दल आहे असे मात्र नाही.

येथे निवडलेले पुस्तक किमान वाचनीय असल्याची शिफारस नक्की करतो आहे. पण यातील पुस्तकांच्या वर्ण्यविषयांची व्याप्ती पाहता, वाचकाला प्रत्येक पुस्तक अथवा वेचा पसंत पडेलच असे नाही. आपापल्या आवडीनिवडी, पूर्वग्रह, दृष्टीकोन आदी अनेक कारणांनी कुठे सहमती, कुठे असहमती राहणारच. तरी 'वाचावे आणि वेचावे' पंथाचे वारकरी असण्यास काही अडचण असू नये.

महत्वाचे:
हे केवळ संकलन, संचयनी, अथवा ब्लॉग आहे. यावरुन पुस्तकांची कोणतीही खरेदी-विक्री अथवा सशुल्क/नि:शुल्क देवाणघेवाण होत नाही, करण्याचा मनोदयही नाही! यावर उल्लेख झालेली पुस्तके अवश्य खरेदी करा असे आवर्जून सांगताना त्यात आमचा कोणताही व्यावहारिक अथवा आर्थिक स्वार्थ निगडित असू नये याची पुरेपूर दक्षता घेण्यासाठी, कुणी एक वितरक अथवा पुस्तक-विक्रेत्याची शिफारसदेखील येथे करण्यात येत नाही. पुस्तक विक्रेत्याकडे अनुपलब्ध असेल, तर पुस्तकाच्या प्रकाशकाशी संपर्क साधता यावा यासाठी प्रकाशनांची नावेही समाविष्ट केलेली आहेत.

Sunday, November 3, 2019

अंधेरनगरी

(’माणसं’ - अनिल अवचट)


निपाणी सारख्या शहरात राजरोसपणे एवढे आर्थिक शोषण, शारीरिक व्यभिचार चालू असतात, याचे कारण कारखानदारवर्गाची तिथली अमर्याद शक्ती. निपाणीवर विडी, जर्दा यांच्या कारखानदारांचे, तंबाखू-व्यापाऱ्यांचे राज्य आहे. त्यांना विरोध करण्याचे सामर्थ्य कामगारांत आज तरी दिसत नाही.

विडी-धंद्यात युनियनची परंपरा खूप पूर्वीपासून आहे. १९४६ सालापूर्वी निपाणीत विडी-कारखान्याच्या शेड्स होत्या. तिथे घरून कामगार येऊन विड्या वळण्याचे काम करीत. त्यामुळे कामाच्या तासांची, सुट्यांची निश्चिती होती. इतर बाबतींतही आताच्यापेक्षा खूप बरे चित्र होते. तेव्हा दोन रुपये रोज मिळायचा. तिथे एकत्रित असल्याने कामगारांची संघटना होती. तिने ही मजुरी वाढवून मिळण्यासाठी बैठा संप केला.

त्याचा परिणाम उलटाच झाला. या फॅक्टरी अॅक्टचे लफडे नको म्हणून मालकांनी शेड्समध्ये काम करून घेणे बंद करून, सध्याच्या पद्धतीने तंबाखू घरी घेऊन, अंगावर काम देणे सुरू केले. त्यामुळे कामाचे तास, सुट्ट्या, बोनस इ० हक्कांच्याबाबत मालकांना काहीच मर्यादा उरली नाही. घरी तंबाखू देण्याच्या या पद्धतीविरुद्ध ५२ साली निपाणीतल्या विडीकामगारांनी दोन महिने संप केला. त्यात त्यांना अपयश आले.

पूर्वी कोल्हापूर, जयसिंगपूर, मिरज येथे अनेक विडीकारखाने होते. महाराष्ट्र सरकारचे कामगारविषयक कायदे जरा 'पुरोगामी'; म्हणून त्यांतले बरेचसे कारखाने कर्नाटकात निपाणीला हलले. निपाणीला कामगारांची संख्या खूप वाढल्याने तिथल्या युनियनने हक्कांविषयी मागणी करताच त्याच कारखानदारांनी आपल्या शाखा निपाणी-जवळच्या ग्रामीण भागात उघडल्या. खेड्यापाड्यातून अधिक बेकारी. रोख पैसा पाहायला मिळत नाही. तिथे निपाणीपेक्षा कमी दराने (३ रु० २० पैसे हजारी) काम करायला माणसे मिळतात. निपाणीतले कारखाने बंद करायला गेल्यास सरकार, कामगारांचे दडपण येण्याचा संभव. म्हणून निपाणीतले काम कमी करून ग्रामीण भागातल्या शाखांचे वाढवले आहे.

मधल्या काळात विडीकामगारांची परिस्थिती सुधारण्यासाठी अनेक कमिट्या नेमल्या गेल्या. त्या प्रत्येक कमिटीला कारखानदारांनी विरोध केला. शेवटी १९७०-७१ साली विडीकामगार कायदा आला. त्याच्यावर मालकांनी दोन वर्षे स्टे मिळवला. आता त्याची अंमलबजावणी चालू झाली तरी त्यातूनही मालक लोक पळवाटा काढतातच.

कामगाराला घरी काम करायला देत असलात तरी ज्यांनी तीन महिने एका मालकाकडे तसे काम केले त्यास कायम कामगार समजून बोनस इत्यादी हक्क द्यावेत असे कायदा सांगतो. मालक लोक रजिस्टर ठेवतात. पण दर तीन महिन्यांनी कामगारांची नावे बदलत राहतात. या वेळी कामगाराचे नाव असल तर पुढच्या वेळी त्याच्या बायकोचे, त्याच्या पुढच्या वेळी मुलाचे.

मालकांच्या या युक्त्यांमुळे, विशेषतः ग्रामीण शाखांच्यामुळे, कामगारांची संख्या या धंद्यातल्या गरजेपेक्षा भरमसाट वाढून बसली आहे. काम वाढले नाही; वाटले गेले आहे. त्यावर कोणाचेच भागत नाही आणि कोणी कामही सोडू शकत नाही. ग्रामीण शाखा बंद करा अशी निपाणीतल्या कामगारांनी मागणी करावी तर ग्रामीण भागातल्या कामगारांशी तो द्रोह ठरतो. ही गोंधळाची परिस्थिती मालकांच्या फायद्याची आहे.

सध्या युनियनची अवस्था वाईट आहे. त्यांच्या वस्तीत एक वर छत नसलेली, पडकी झोपडी म्हणजे युनियनचे ऑफिस. तिथल्या गचपणात एक मोडकी ट्रंक आहे. त्या ट्रंकेतल्या चारसहा फायली हे त्यांचे रेकॉर्ड.

मालक लोक युनियनकडे कुणाला झुकून देत नाहीत. युनियनच्या माणसांबरोबर कामगार नुसता दिसला तरी त्याचे काम कमी करतात. हजार विड्यांचा तंबाखू देण्याऐवजी पाचशे विड्यांचा तंबाखू देतात, की दुसऱ्या दिवशीच्या त्याच्या घरच्या जेवणावरच परिणाम झाला पाहिजे. मग कामगार ची-ची करीत मालकाला शरण जातो.

एक म्हातारा कामगार सांगत होता, "या निपाणीत आम्हांला कोणी मालक शिवीगाळ करीत नाही की अंगावर गुंड घालीत नाही. ते फक्त आमचं काम कमी करतात, की माणूस वठणीवर आलाच पाहिजे. "

या परिस्थितीत निपाणी च्या कॉलेज मधील भूगोलाचे प्राध्यापक सुभाष जोशी हे विडीकामगारांची युनियन चालवतात. ते ज्या देवचंद शहा कॉलेजात काम करतात, त्या कॉलेजच्या कमिटीवर हे सर्व कारखानदार, व्यापारी आहेत. त्यांनी सुभाष जोशींना युनियन करतो या अपराधासाठी कॉलेजमधून काढून टाकले. पण जोशी हे मुलांमध्ये लोकप्रिय असल्याने त्यांनी उग्र आंदोलन करून त्यांना कॉलेजला परत घ्यायला भाग पाडले. सुभाष जोशीबरोबर जे कामगार आहेत त्यांना कामावरून काढून टाकले आहे. त्यांच्यावर व सुभाष जोशीवर मारामारी, दंगल केल्याचे खोटे खटले भरून त्यांना मालकांनी कोर्टबाजीत अडकले आहे. या विरुद्ध उपोषण, सत्याग्रह आदी मार्गाने तोंड दिले जातेय.

विडीकामगार हे भारतभर पसरलेले संख्येने त्यांच्या बाबतीत कायदेकानू तरी होऊ शकले. जर्दाकामगारांची केंद्रे कमी असल्याने त्यांचा विचारच झालेला नाही. स्त्रियांच्या रात्रपाळीची बंदी तर राजरोस धुडकावतात. एका पाळीच्या कामगारास लगेच दुसऱ्या पाळीवर काम करू देणे, हाही कायद्याच्या दृष्टीने गुन्हा आहे. पण सकाळी आठ ते दुपारी चार आणि तिथपासून ते रात्री १२-१ तर कधी १॥-२॥ पर्यंत एकाच बाईकडून सतत कामे सर्रासपणे करून घेतात. कधीकधी तंबाखूवर पाणी मारून मिसळामिसळी करायची असल्यास देळ दवडणे फायद्याचे नसल्याने रात्री १॥ - २लाही न सोडता पहाटे ५ पर्यंत सलग काम करून घेऊन मग सोडतात. नंतर सकाळी ती घरी जाऊन दुपारी ४ च्या पाळीला परत कामावर येते.

सरकारने ठरून दिलेला रोजगार आधी श्रमाच्या मानाने कितीतरी कमी. पण त्यातही काटछाट करून कमी पैसे देणे ही तिथली पद्धतच आहे. अण्णा कुरबेट्टी या तिथल्या बड्या कारखानदारांना याबाबत विचारले असता ते म्हणाले, " तशी पद्धतच आहे इथली"

"पण पद्धत असली तरी ती चुकीची असेल तर बदलायला नको का?"

"तशी पद्धतच आहे म्हटल्यावर बदलायचा प्रश्न येतोच कुठं? कोण बदलणार ? तुम्ही इतर मालकांना बदलायला सांगा. मग आम्ही बदलू."

या पद्धतीवर अण्णा कुरबेट्टींच्या विरुद्ध आणि विशेषतः त्यांच्या निजाम नावाच्या चेकरविरुद्ध स्त्री विडीकामगारांच्या तक्रारी आहेत. निपाणीत त्यांच्या पेट्रोलपंपामागे त्यांच्या मालकीचे एकामागोमाग एक असे सहा मोठे बंगले आहेत.

कायदे धुडकावणे हे या मंडळींना सहज शक्य होते. कारण कर्नाटक सरकारात भ्रष्टाचाराचा बुजबुजाट झालेला आहे. आणि यांच्याजवळ तर पैसा भरपूर. सरकारचे सर्व मजूरखाते यांनी खिशात टाकले आहे. कामगारसंख्या निपाणीत एवढी मोठी, तरी तिथे लेबर ऑफिस न ठेवता चिकोडी या तालक्याच्या गावी ठेवले आहे. त्यामुळे कामगाराला आयत्या वेळी या ऑफिसची काहीच मदत मिळत नाही. अनेक तक्रारअर्ज करावेत, तरी हे खाते दखल घेत नाही. कधीतरी यांचा अधिकारी येतो. तो भेटणार म्हणजे मालकालाच. त्याच्या सांगण्याप्रमाणे उत्तर नोंदून घेतो आणि प्रकरण बंद करून टाकतो.

आधीच कामगार दुबळा. त्याला कोर्टकचेऱ्या लढण्याची ताकद नाही. संघटनेचा मार्ग खुंटवला जातो. सरकारतर्फेही न्याय मिळायची शक्यता नसते. मग आहे ते कितीही कमी असले तरी कशाला तक्रार करा, मिळतेय तेवढ्यात जगायला शिकावे अशी प्रवृत्ती सर्वसाधारण कामगारांमध्ये रूढ आहे.

मालक मंडळी कामगारांची सर्व बाजूंनी कोंडी करू शकतात याचे कारण पैसा. निपाणी च्या परिसरातील अमर्याद आर्थिक सत्ता काही थोड्या कमिशन एजंटांच्या, तंबाखू-व्यापाऱ्यांच्या, जर्दाकारखानदारांच्या व विडीकारखानदारांच्या हातांत एकवटली आहे. त्यांतलेही प्रमुख शेट आहेत ते हे तिन्ही व्यवसाय करतात. ते कामगारांचे शोषण व हाल करतातच, पण तंबाखू पिकवणाऱ्या शेतकऱ्याचीही भरपूर आर्थिक पिळवणूक करतात.

हे प्रमुख व्यापारी शेतक-याकडून तंबाखू विकत घेऊन, त्याचा जर्दा करून, हे प्रमुख व्यापारी शेतकऱ्याकडून तंबाखू विकत घेऊन, त्याचा जा करून, शहरो-शहरीच्या विडीकारखानदारांना निकतात. हे से कमिशन एजंट असले तरी त्याचे प्राबल्य एवढे वाढले आहे की, तंबाखूचे सर्व अर्थव्यवहार त्यांच्या लहरीनुसार चालतो. निपाणी भागातल्या शेतकर्‍यांना या व्यापायांनी बांधून घेतले आहे. त्या त्या गावच्या सरपंचास किंवा पाटलास आपला त्या गावातला एजंट नेमून त्याला प्राप्तीतला थोडा वाटा देतात. म्हणजे त्याच्या मार्फत शेतकऱ्यांवर आपल्याशिवाय दुसऱ्या कोणाला त्याने तंबाखू विकू नये यासाठी दडपण आणायला सहज जमते.

तंबाखू व्यापान्यांमध्ये देवचंद शहा नावाचे 'टोबॅको किंग' म्हणून ओळखले जाणारे प्रमुख व्यापारी आहेत. त्यांची खरेदी एवढी मोठी असते की, ते जो भाव फोडतील तो पाहून इतर व्यापारी आपले भाव ठरवतात. गेली काही वर्षे तंबाखूचे भाव सतत खाली येत आहेत. दरवर्षी भाव खाली आणायला काहीतरी निमित्त सांगतात. कधी दुष्काळ, कधी बांगला देशचे युद्ध, तर कधी आणीबाणी. २५ रु० किलोचा १७/१८ रु० किलो भाव झाला. तो उतरत उतरत गेल्या वर्षी ४ रु. किलो इतका कमी आला. (काही ठिकाणी तर साठ पैसे किलोही झाला होता.) त्यामुळे त्या वर्षी तर शेतकऱ्यांना फायदा होणे किंवा केलेला खर्च भरून येणे राहोच, पण या भावात त्यांनी तंबाखूवर मारलेल्या औषधांचा खर्च भरून आला नाही.

वास्तविक तंबाखू पिकवणे फार जिकिरीचे काम. मजुरी, औषध मारणे, मशागत यावर बराच खर्च येतो. ही सर्व मेहनत या व्यापायांच्या लहरीसरशी कोसळून पडते. शेतकरी व्यापार्‍यांना बांधलेला असल्याने तो कोल्हापूरच्या खुल्या बाजारात तंबाखू नेऊ शकत नाही. आणि निपाणीमध्ये योग्य भाव मिळत नाही.

जसा भाव ठरवायला काही नियम नाही तशीच परिस्थिती या व्यापाऱ्यांच्या सर्व अंगांच्या बाबतीत दिसते. कोट्यवधी रुपयांच्या या व्यापारात मण म्हणजे किती शेर हे पक्के ठरलेले नाही. मणाचे किती शेर ते व्यापारी ठरवणार. काही भागात १७ किलोंचा मण तर काही भागात २८ किलोंचा मण. त्यामुळे बाहेरच्या माणसांना यांचे व्यवहार कळत नाहीत. यांना काही सार्वत्रिक नियमही लावता येत नाहीत. आश्चर्य असे की तिथल्या चिकोडी तालुका मार्केट कमिटी ने या भागातले सर्वात मोठे पीक तंबाखू हेच व्यापार्‍यांच्या सोयीसाठी निपाणी विभागात आपल्या कक्षाबाहेर ठेवले आहे!

शेतकन्यांची लूटमार करायची व्यापाऱ्यांची आणखी एक युक्ती म्हणजे निरनिराळ्या नावाखाली 'सूट' घ्यायची. बारदानसूट, गाडीसूट, काडीसूट, मातीसूट अशा बऱ्याच सुटा असतात. तंबाखू बारदानात भरताना सांडते म्हणून १०० किलो मागे ५ किलो सूट घेतात. तंबाखूत काड्या असतात या नावाखाली शेकडा दोन किलो काडीसूट काढतात, तर तंबाखूबरोबर माती जाते ही सबब सांगून शेकडा दोन किलो मातीसूट घेतात. सहा बोजा एका गाडीतून नेतात, गाडीत तंबाखू सांडते, या कारणास्तव १ किलो गाडीसूट काढतात. अशा निरनिराळ्या नावाखाली क्विंटलमागे दहापंधरा किलो सूट मारतात. म्हणजे शेतकर्‍याच्या वजन केलेल्या तंबाखूतून ही सूट बजा करून उरलेल्या मालाचे पैसे देतात ( म्हणजे देऊ असे म्हणतात) शिवाय एकूण व्यवहारावर दहा टक्के कमिशन असते ते वेगळेच, (विडीधंद्यातही यासारखा एक अजब प्रकार निपाणीत चालू होता तो आंध्रात आजही चालू आहे. कामगाराने हजार विडी वळून दिल्यावर त्याने मालकाला २०-२५ विडी ’खुशाली’ म्हणून फुकट वळून द्यायची)

निपाणी भागातले एक व्यापारी ’दानशूर' म्हणू प्रसिद्ध आदेत. निरनिराळ्या देवस्थानांना ते सढळ हाताने मदत करून पुण्य मिळवतात. ही पुण्याची प्राप्ती परस्पर असते. कारण ते शेतकऱ्यांच्या तंबाखूतून ’धर्मादाय सूट’ कापून घेतात.

भाव पाडून किंवा सूट मारून काढलेले पैसेही ते चटकन, सुखासुखी शेतकर्‍या च्या पदरात टाकत नाहीत. वर्षभर थोडेथोडे करून देतात. शेतकर्‍याला पैशासाठी सतत व्यापार्‍याच्या दारात उभे राहावे लागले की तो व्यापाऱ्याच्या दाबातही राहतो. शिवाय शेतक-याचे पैसे व्यापार्‍याला वर्षभर बिनव्याजी वापरता येतात हा तर मोठाच फायदा.

शेतकर्‍याचे व्याज बुडवून, वर त्याच्या मालावर बॅंकांकडून प्रचंड कर्ज मिळवून व्यापारी वापरतो. हा माल बॅंककडे गहाण ठेवतो. गहाण ठेवताना बॅंक मालाचा दर्जा ठरवते. हा दर्जा ठरवायला बॅंकेने 'टेस्टर' नियुक्त केलेले असतात. ते त्या तंबाखूची विडी करून ओढून बघतात आणि सांगतात की हा माल चाळीस रूपये किलोचा आहे. त्या प्रमाणात व्यापार्‍याला कर्ज मिळते. हे 'टेस्टर्स' कोण असावेत? तर गावातले बड़े व्यापारी. हे १० रु० किलो माल ४० रुपये किलो सांगतात आणि त्यावर बॅंकांकडून कोट्यवधी रुपये उचलतात, ते व्याजी लावून त्यावर भरपूर सावकारी चालते. या शहरात वीस बॅंकांच्या शाखा आहेत. त्यातील खाजगी व को ऑपरेटिव्ह बॅंकांच्या बोर्डवर व्यापारी मंडळीच बसलेली असतात. त्यामुळे तिथे तर व्यवहार आणखीच सुलभ.

-oOo-

पुस्तक: ’माणसं’
लेखक: अनिल अवचट
प्रकाशक: मौज प्रकाशन गृह
आवृत्ती आठवी (२००१)
आवृत्ती पहिली: १९८०
पृ. १६८-१७३

Tuesday, October 22, 2019

चितळे मास्तर

(’व्यक्ती आणि वल्ली’ - पु. ल. देशपांडे )

एके काळी आमच्या गावात पोराला एकदा बिगरीत नेऊन बसवले की ते पोर मॅट्रिक  पास किंवा नापास होईपर्यंत आईबाप त्याच्याविषयी फारसा विचार करीत नसत. " कार्ट चितळे मास्तरांच्या हवाली केलं आहे. ते त्यांच्या हाती सुखरूप आहे." अशी ठाम समजूत असे. "एके काळी असे" असेच म्हणणे योग्य ठरेल. कारण आता गाव बदलले. वास्तविक गोपाळ कृष्ण गोखल्यांचे स्मारक म्हणून गावकर्‍यांनी शाळा काढली. पण पाळण्यातले नाव सदानंद किंवा असेच काहीतरी असावे आणि व्यवहारात मुलाला बंडू किंवा बापू म्हणून ओळखले जावे तशी आमच्या शाळेची स्थिती आहे. तिला कोणी गोखले हायस्कूल म्हणत नाही. चितळे मास्तरांची शाळा हेच तिचे लौकिक नाव. वास्तविक चितळे मास्तर शाळेचे संस्थापक नव्हेत, किंवा शाळेच्या बोर्डारदेखील नाहीत. इतकेच काय, पण मी इंग्रजी तिसरीत असताना त्यांना दैववशात म्हणतात तसे प्रिन्सिपॉल व्हावे लागले होते, पण पंधरा दिवसांतच मास्तर त्या खुर्चीला वैतागून पुन्हा आपले 'चितळे मास्तर' झाले. त्यांच्यापेक्षा वयाने बरेच लहान असलेले काळे मास्तर हे प्रिन्सिपॉल झाले आणि अजूनही आहेत.

डाव्या हातात धोतर, एके काळी निळ्या रंगाचा असावा अशी शंका उत्पन्न  करणारा खादीचा डगला, डोक्याला ईशान्य-नैऋत्य दाखवणारी काळी टोपी, टोपी बाहेर टकलाच्या आसपास टिकून राहिलेले केस आले आहेत, नाक आणि मिश्यांची ठेवण राम गणेश गडकऱ्यांसारखी, पायांतल्या वहाणा आदल्या दिवशी शाळेत विसरून गेले नसले तर पायांत आहेत, डावा हात धोतराचा सोगा पकडण्यात गुंतलेला असल्यामुळे उजव्या हातात ली पुस्तके उजव्या खांद्यावर धरलेली आणि हातात पुस्तके नसल्यास उजव्या हाताची तर्जनी खांद्याच्या बाजूला आपण एक हा आकडा दाखवताना नाचवतो तशी नाचवीत चितळे मास्तरांनी स्वतःच्या घरापासून शाळेपर्येतचा तो लांबसडक रस्ता गेली तीस वर्षे तुडवला.

त्यांनी मला शिकवले, माझ्या काकांना शिकवले, आणि आता माझ्या पुतण्यांना शिकवताहेत. आमच्या गावातल्या शंकराच्या देवळातला धर्मलिंग गुरव आणि चितळे मास्तर यांना एकच वर्णन लागू- नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ! त्यांनी पहिले महायुद्ध पाहिले, दुसरे पाहिले आणि आता कदाचित तिसरेही पाहतील.अजूनही गावी गेलो तर मी शंकराच्या देवळात जातो आणि तिथला धर्मलिंग गुरव "पुर्ष्या, शिंच्या राहणार आहेस चार दिवस की परत पळायची घाई?" असेच माझे स्वागत करतो. मला " पुर्ष्या" म्हणणारे दुसरे गृहस्थ म्हणजे चितळे मास्तर! धर्मलिंगाला नुसते पुर्ष्या म्हणून परवडत नाही. "पुर्ष्या शिंच्या " म्हटल्याखेरीज तो मलाच उद्देशून बोलतो आहे हे कदाचित मला कळणार नाही अशी त्याची समजूत असावी. काही वर्षांपूर्वी गावकरी मंडळींनी मी परदेशात जाऊन आलो म्हणून माझा सत्कार केला होता. समारंभ संपल्यावर धर्मलिंग गुरव कंदील वर करीत माझ्यापर्यंत आला आणि म्हणाला, “पुर्ष्या, शिंच्या इंग्लंडात काय हवाबिवा भरून घेतली काय अंगात ? फुगलायस काय!" धर्मलिंगाच्या या सलगीने गावातली नवी पिढी जरा बिचकली होती. आणि चितळे मास्तर माझी पाठ थोपटून म्हणाले होते, "पुर्ष्या, नाव राखलंस हो शाळेचं! वेस्टमिन्स्टर ब्रिज पहाटेच्या वेळी जाऊन पाह्यलास का रे? वर्डस्वर्थ कविता आठवतेय ना? अर्थ इज नॉट एनीथिंग टु शो मोअर फेअर- डल वुड ही बी ऑफ सोल हू कुछ पास बाय-  ए साइट सो टचिंग इन इट्स ...?"
"मॅजेस्टी!" मी शाळेतल्या जुन्या सवयीला स्मरून म्हणालो.
"मॅजेस्टीऽऽ!  बरोबर!" चितळे मास्तरांची ही सवय अजून टिकून होती. ते  वाक्यातला शेवटला शब्द मुलांकडून वदवीत. मला त्यांचा इंग्रजीचा वर्ग आठवला.
"...टेक हर अप टेंडर्ली, लिफ्ट हर विथ केअर- फॅशन्ड् सो स्लेंडर्ली यंग अँड सो...?"
"फेअर !" सगळी मुले कोरसात ओरडायची.

इंग्रजी पहिलीत आल्यापासून मॅट्रिकपर्यंत सात वर्षे चितळे मास्तरांनी मला अनेक विषय शिकविले. त्यांचा मुख्य विषय इंग्रजी. पण ड्रॉइंग आणि ड्रिल सोडून ते कुठलाही विषय शिकवीत. फक्त तासाची घंटा आणि वेळापत्रक या दोन गोष्टींशी त्यांचे कधीच जमले नाही. प्रत्येक विषयाला स्वतंत्र शिक्षक ही चैन त्या काळात आमच्या हायस्कूलला परवडण्यासारखी नव्हती. आठदहा शिक्षक सारी शाळा सांभाळायचे. आता शाळा पावसात नदी फुगते तशी फुगली आहे. भली मोठी इमारत, एकेका वर्गाच्या आठआठ तुमच्या, सकाळची शिफ्ट, दुपारची शिफ्ट, दोन-दोन हजार मुले वगैरे प्रकार माझ्या लहानपणी नव्हते. हल्ली मुलांना मास्तरांची नावे ठाऊक नसतात. माझ्या मास्तरांना शाळेतल्या सगळ्या मुलांची संपूर्ण नावे पाठ! पायात चपला घालून येणारा मुलगा हा फक्त गावातल्या मामलेदाराचा किंवा डॉक्टरांचा असे ! एरवी मॅट्रिक पर्यंत पोरांनी आणि चितळे मास्तरांसारख्या मास्तरांनी देखील शाळेचा रस्ता अनवाणीच तुडवला. शाळेतल्या अधिक हुषार आणि अधिक 'ढ' मुलंना मास्तर घरी बोलावून फुकट शिकवायचे. “कुमार अशोक हा गणितात योग्य प्रगती दाखवीत नाही, त्याला स्पेशल शिकवणी ठेवावी लागेल." असल्या  चिठया पालकांना येत नसत. पोर नापास होणे हा मास्तरांच्या 'माथा आळ लागे' अशी शिक्षकांची भावना होती. 'छडी' ही शाळेत फळा आणि खडू यांच्याइतकीच आवश्यक वस्तू होती.

चितळे मास्तरांनी मात्र आपल्या तीस-बत्तीस वर्षाच्या कारकिर्दीत छडी कधीच वापरली नसावी. त्यांच्या जिभेने वळणच इतके तिरके होते की, तो मार पुष्कळ होई, फार रागावले की आंगठ्याने पोरांचे खंदे दाबत.

संध्याकाळी शाळा सुटल्यावर चितळे मास्तरांचा अवतार पाहण्यासारखा असे. फव्यावरच्या खडूची धूळ उडून उडून पिठाच्या गिरणीत नोकरीला असल्यासारखे दिसत. तरीही शिक्षणकार्य संपलेले नसे. संध्याकाळी त्यांच्या भाषेत सांगायचे म्हणजे 'मागासलेल्या जमातीचे' वर्ग चालायचे.

चितळे मास्तरांचा वर्गात वापरण्याचा शब्दकोश अगदी स्वतंत्र होता. पहिला तास इंग्रजीचा म्हणून आग्रह नेल्सन साहेबाचे अगर तर्खडकरांचे पुस्तक उडून तयारीत राहावे तर मास्तर हातात जगाचा नकाशा बंदुकीसारखा खांद्यावर घेऊन शिरत. मग वर्गात खसखस पिके. मास्तर "अभ्यंकर, आपटे, बागवे, चित्रे" करीत हजेरी घेऊ लागायचे. तेवढ्यात शाळेच्या घंटेइतकाच जुना असलेला घंटा बडवणारा दामू शिपाई पृथ्वीचा गोल आणून टेबलावर ठेवी. चितळे मास्तर त्याला तो सगळी पृथ्वी हातावर उचलतो म्हणून 'हर्क्यूलस' म्हणत. हजेरी संपली की पुढल्या बाकावरच्या एखाद्या स्कॉलर मुलाला उद्देशून मास्तर विचारीत, "हं बृहस्पती, गेल्या तासाला कुठे आलो होतो?"
"सर, इंग्लिशचा तास आहे."
"ऑं? मग भूगोलाचा तास केव्हा आहे?"
“तिसरा."
"मग तिसऱ्या तासाला तर्खडकराचं श्राद्ध करू या. भूगोलाची पुस्तकं काढा !"

ही पुस्तके काढण्यात काही अर्थ नसे. कारण चितळे मास्तरांनी पुस्तकाला धरून कधीच काही शिकवले नाही. भूगोल असो, इतिहास असो, इंग्रजी असो वा गणित असो, “कसला तास आहे?" ह्या प्रश्नाला "चितळे मास्तरांचा !" हेच उत्तर योग्य होते. सर्वानमते एखादा विषय ठरायचा आणि मग मास्तर रंगात यायला लागायचे. आयुष्यभर त्यांनी अनेक विषय शिकवले, पण काही काही गोष्टी मात्र त्यांना अजिबात कधी जमल्या नाहीत. उदाहरणार्थ, हिंदुस्थानचा नकाशा. पाचदहा मिनिटे फळ्यावर खडू इकडून तिकडून ओढल्यानंतर अगदी ओढगस्तीला लागलेला हिंदुस्थानचा नकाशा तयार व्हायचा!

" हिंदुस्तान देश जरासा दक्षिण अमेरिकेसारखा आलाय का रे बुवा ? आपणच मिष्किलपणाने विचारायचे. खांद्यावरून आणलेली नकाशाची गुंडाळी खचितच सोडीत असत. "हां, पांडू, जरा नीट काढ बघू तुझ्या मातृभूमीचा नकाशा-

मग आमच्या वर्गात ड्रॉईंग मध्ये पटाईत असलेला पांडू घरत चितळे मास्तरांनी काढलेली मातृभूमी पुसून झकास नकाशा काढायचा.

"देव बाकी कुणाच्या बोटांत काय ठेवतो पाहा हं. पांडुअण्णा, सांगा आता. मान्सून वारे कुठून येतात?"

पांडुअण्णांची विकेट उडालेली असायची.

---
पुस्तक: ’व्यक्ती आणि वल्ली’
लेखक: पु. ल. देशपांडे
प्रकाशक: मौज प्रकाशन गृह
आवृत्ती बावीसावी (२००३)
पृ. ११७-१२०

कुरळ्या केसांची छोटी मुलगी

(कवी: दासू वैद्य)

शेजारची कुरळ्या केसांची छोटी मुलगी
गेट उघडं असल्याची संधी साधून
रस्त्यावर पळते सुसाट,
समोरच्या मैदानात फिरणार्‍या
कुत्र्याच्या पिलांना गच्च धरून
त्यांच्या शेपटीला ओढत
घरात आणायचा तिचा प्रयत्न
दुपारी बंद दाराच्या खालच्या बाजूला
छोटे तळवे बडवल्याचा आवाज
सोबत ’चाचा... चाचा’ अशा लडिवाळ हाका,

मी उघडतो दार
आल्याबरोबर तातडीने
तिला फोनवर असतं बोलायचं,
टेबलावर दिसतात खूप पेन्स
पण पेनला हात लावायची
नाही परवानगी म्हणून
ती काचेच्या टिपॉयवर ओणवी होऊन
न्याहाळते स्वत:चा चेहरा
(कधी स्वत:च्या प्रतिबिंबाची घेते पप्पी)
कोपर्‍यातल्या घालून चपला
फरकते घरभर,
अंग चोरून उभ्या झाडांची पानं
कधी तिच्या लागतात हाती,
मधेच तिला आठवतो
बिस्किटांचा डबा
काही बिस्किट खाण्यासाठी
काही खराब करण्यासाठी
लागतातच तिला द्यावी,

माझी नक्कल करताना
तीही हातात पेपर घेऊन
टेकते लोडाला...
तिचं वाचन चित्र लिपीतलं
म्हणजे फोटोत मुलगी दिसली
की दीदी
बाई = मम्मी
पुरूष = मामा
आणि कुठलंही वाहन दिसलं की
पमपम
एवढ्या तुटपुंज्या भाषेत
गुंडाळते ती अवघा पेपर

एक दिवस
फाशी घेऊन सामूहिक आत्महत्या
करणार्‍या
तीन गोंडस मुलींच्या फोटोची
भळभळती जखम माथ्यावर घेऊन
वर्तमानपत्र दारात आलं,
फुलदेठाच्या बोटांनी निर्देश करीत
छोटी मला दाखवत होती
दीदी...दीदी...दीदी...

एकदम तीन तीन दीदी पाहून
तिचा उसळणारा आनंद
आणि
तिला फोटोखालचा मजकूर
वाचता येत नाही याचा
मला झालेला आनंद
एकमेकांत बेमालूम
मिसळून गेले होते

-oOo-

पुस्तक: तत्पूर्वी
कवी: दासू वैद्य
प्रकाशक: पॉप्युलर प्रकाशन
आवृत्ती पहिली, दुसरे पुनर्मुद्रण (२०१६)
पृ. ५१-५३

घटत्या बेरजेचा सिद्धांत

(’माझे चिंतन’ - पु. ग. सहस्रबुद्धे)

नेपोलियनने एकदा रणांगणातला एक हिशेब सांगितला होता. फ्रेंच सेना घेऊन तो इजिप्तमध्ये गेला होता. तेथील अरबांच्या एका जमातीचे नाव ‘मामेलुक’ असे होते. हे लोक अंगापिंडाने कणखर व शरीराने धिप्पाड होते. फ्रेंच लोक त्या मानाने बारीक दिसत. तेव्हा या धिप्पाड लोकांशी लढताना फ्रेंचांचा धीर खचू नये म्हणून त्याने फ्रेंचांना मानवी गणिताचा हिशेब सांगितला. तो म्हणाला, एक फ्रेंच व एक मामेलुक यांचा सामना झाला तर मामेलुक निश्चित भारी आहे. शंभर फ्रेंच व शंभर मामेलुक असा सामना झाला तर बरोबरी होईल आणि दहा हजार फ्रेंच व एक लक्ष मामेलुक अशी लढाई झाली तर फ्रेंच मामेलुकांचा सपशेल पराभव करतील! याचा अर्थ असा की फ्रेंचांची संख्या वाढत जाते तसतसे त्यांचे बळ संख्येपेक्षा जास्त होत जाते आणि मामेलुकांची संख्या वाढू लागली की ते कमजोर होत जातात! हे मानवी गणित आहे; जड वस्तूंच्या गणितापेक्षा ते फार निराळे आहे.

  आपण भारतीय लोक मामेलुकांच्या गणितात बसतो, फ्रेंचांच्या नाही. वैय्यक्तिक हिशेब केला तर आपण खरोखरच जगात अद्वितीय ठरू; पण आपण संघ करू लागलो, चार माणसे एकत्र आली की आपले सामर्थ्य तितक्या पटीने न वाढता उलट कमी होते. असे का व्हावे याची मीमांसा करावयाची आहे. पण तसे करण्यापूर्वी आपण वैय्यक्तिक दृष्टीने खरोखरच कसे गुणसंपन्न आहो हे दिग्दर्शित करतो. म्हणजे याच गुणांची संघटना केली तर जगात आपण पराक्रमाच्या कोणत्या कोटी करू शकू याची कल्पना येईल.

त्यांचे सामुदायिक जीवनातील सामर्थ्य

यासाठी जपानशी तुलना करणे उद्बोधक होईल. आपली अर्वाचीन काळातील सर्व प्रगती ब्रिटिश विद्येच्या प्रसारानंतरची म्हणजे शंभर सव्वाशे वर्षांतली आहे. अर्वाचीन जपानचा उत्कर्ष त्याच काळातला आहे. मेजी युगापासून जवळजवळ गेली पाउणशे वर्षे जपान प्रगतीच्या मार्गाने अत्यंत वेगाने अंतर कापीत चालला आहे. समाजाची पुनर्घटना, औद्योगीकरण, राष्ट्रनिष्ठा, विज्ञान-अभ्यास, लष्करी सामर्थ्य या बाबतींत जगाला थक्क  करून सोडील अशा गतीने जपान चालला आहे. पण असे असूनही जपानच्या या सर्व वैभवातील एक वैगुण्य जाणवल्याखेरीज राहात नाही. आम्ही भारतीय वैय्यक्तिक कर्तृत्व निर्माण करू शकतो, सामुदायिक जीवनाचा उत्कर्ष आम्हास साधत नाही. जपान दुसर्‍या टोकाला आहे. सामुदायिक जीवनातील सामर्थ्याची त्याने अगदी तड गाठली आहे; पण वैय्यक्तिक वैभवात जपान फार खुजा आहे. गेल्या शंभर वर्षांत किंवा त्याच्या मागच्या काळातही जगाचे डोळे आपल्या गुणवैभवाने, व्यक्तित्वाने दिपवील असा एकाही महापुरुष जपानमध्ये झाला नाही. अब्राहम लिंकन, रूझवेल्ट, लेनिन, एडिसन, मेरी क्युरी, डार्विन, पाव्हलॉव्ह, शॉ, इब्सेन, गॉर्की, टॉलस्टॉय, नेपोलियन, नेल्सन, आयसेनहोवर, नॉर्मा शेअरर, ग्रेटा गार्बो, पॉल मुनी यांसारखे एकही नाव जपानच्या इतिहासातून ऐकू येत नाही.

  उलट हिंदुस्थानच्या गेल्या शंभर वर्षांच्या इतिहासातच अशी कितीतरी नावे आढळतात. टिळक, सावरकर, महात्माजी, नेहरू, सुभाषचंद्र, जगदीशचन्द्र, चंद्रशेखर रमण, सुब्बाराव, (अमेरिकेतील) शंकरराव गोखले, भाभा, राममोहन रॉय, विवेकानंद, रवीन्द्रनाथ, शरदचन्द्र, राधाकृष्णन, उदयशंकर या व्यक्तींची कीर्ती जगात दुमदुमली आहे. त्यांच्या तोडीचा एकही पुरुष जपानमध्ये निर्माण झाला नाही. आपल्या भूमीचे हे वैभव स्पृहणीय आहे यात शंका नाही;  पण असे असूनही गेल्या पन्नास वर्षांत जपानने सामुदायिक जीवनात जे अलौकिक सामर्थ्य निर्माण केले आहे, त्याच्या शतांशानेही आपल्याला निर्माण करता आले नाही. या गोष्टीचा आपण अगदी जिवाला लावून विचार केला पाहिजे.

अपयश: वैय्यक्तिक व राष्ट्रीय 

मला याची जी काही मीमांसा सांगावीशी वाटते, ती स्पष्ट करण्यासाठी दोन उदाहरणे सांगतो. १७६१ साली पानपतची लढाई झाली. तीत दोन प्रहरपर्यंत विजयश्री मराठ्यांची होती. पुढे विश्वासराव पडले आणि सैन्य एकदम कच खाऊन सैरावैरा धावू लागले. अशावेळी भाऊसाहेब वीराच्या आवेशाने एकदम सैन्यात घुसले व त्यांनी धारातीर्थी आत्मार्पण केले. हे दिव्य करताना त्यांच्या मनात असे आले की आपण पुण्याला एवढ्या प्रतिज्ञा करून आलो, आता हे अपयशी तोंड पुण्याला कसे दाखवावे? या स्थितीत जगणे असह्य आहे असे म्हणून त्या वीर पुरुषाने मृत्यूस कवटाळले. वैय्यक्तिक जीवनाच्या दृष्टीने भाऊसाहेबांचे हे कृत्य भूषणावह असेच आहे. जो आत्मार्पणाला सिद्ध झाला, त्याच्यापुढे आपले मस्तक नम्र झालेच पाहिजे.

  पण ते तसे नम्र करून, सामाजिक जीवनाच्या दृष्टीने भाऊसाहेबांच्या या कृत्याचे मूल्यमापन करण्यास हरकत नाही. मराठी सत्तेच्या उत्कर्षाच्या दृष्टीने, हिंदवी स्वराज्याच्या दृष्टीने भाऊसाहेबांनी असे करावयास नको होते, असे वाटते. त्यावेळी शांत मनाने रणातून माघार घेऊन, जितके सैन्य वाचविणे शक्य होते तितके वाचवून, अपयश पत्करून, पुण्याला अपयशी तोंड दाखविण्याची आपत्ती त्यांनी स्वीकारावयास हवी होती. त्यात वैय्यक्तिक मानहानी झाली असती हे खरे आहे; पण राष्ट्राचे मोठे सैन्य आणि मग राष्ट्राचे मोठे धन सुरक्षित राहून त्या पराभवाचा काळिमा धुवून काढता आला असता. वैय्यक्तिक अपयश व राष्ट्राचे अपयश यांत भाऊसाहेबांनी पहिल्याची पर्वा न करता दुसर्‍याची चिंता वाहणे अवश्य होते.

  पण आपल्याकडे शौर्यधैर्याच्या, वीरपरंपरेच्या, क्षात्रधर्माच्या कसोट्या अशा पाहात नाहीत. रजपूत लोक रणातून परत फिरावयाचे नाही, अशा प्रतिज्ञेने निघत व धारातीर्थी देह ठेवीत. वैय्यक्तिक शौर्याची व त्यागाची ती परमसीमा होय हे खरे आहे; पण थोडा वैय्यक्तिक कमीपणा पत्करून, हे वैभव सोडून देऊन रजपूत वीरांनी त्या त्या वेळी माघार घेऊन, पुन्हा तयारी करून शिवछत्रपतींच्या प्रमाणे पुन्हा चढाई केली असती तर मुसलमानांचे आक्रमण कायमचे मोडून काढण्यात पुढे मराठ्यांना जे यश आले, ते आधीच रजपुतांना आले असते आणि राजस्थानची व मग अखिल भारताची राष्ट्रीय हानी टळली असती. वैय्यक्तिक क्षात्रधर्माच्या अतिरेकी कल्पनेमुळे इतके रजपूत वीर रणात पडले, मारले गेले की राजस्थान या राष्ट्राचा त्यामुळे कणाच मोडून गेला.

हा विवेक फार मोलाचा!

 भाऊसाहेब किंवा हे रजपूत वीर यांचे हे काहीसे मनोदौर्बल्य होय, असे म्हटले तर वाचकांना ते अत्यंत विपरीत वाटेल. म्हणून इंग्रज या बाबतीत कसा विचार करतात ते सांगून पाहतो; पटले तर पटेलही. ट्राफल्गारच्या लढाईत नेल्सन हा इंग्लिशांचा अत्यंत मोठा सेनापती कामास आला. आरमारी लढाई चालू होती; नेल्सन हा अगदी वरच्या बाजूला डेकवर उभा राहून आज्ञा देत होता. त्याने त्यावेळी क्राऊन, इपॉलेट इत्यादी त्याच्या थोर सेनापतिपदाची सर्व बिरुदे अंगावर धारण केली होती. त्यामुळे तो सहज ओळखू येऊन फ्रेंच गोलंदाज नेल्सन याच्यावर गोळा टाकतील अशी भीती वाटून त्याचे सरदार त्याला विनवू लागले, “महाराज, आपण एक तर ही बिरुदे उतरून ठेवा किंवा लढाई आम्ही सांभाळतो, तिच्यावर लक्ष ठेवून, आपण केबिनमध्ये बसून नुसत्या आज्ञा द्या.” पण नेल्सनने यातले काहीच मान्य केले नाही. “ही बिरुदे मी भूषण म्हणून मिळविली आहेत आणि भूषण म्हणूनच मी ती छातीवर धारण करीन”, असे त्याने उत्तर दिले. दुर्दैवाने त्याच्या अधिकार्‍यांची भीती खरी ठरली. फ्रेंचांनी त्याला त्या बिरुदांवरून ओळखून त्याच्यावर नेमका गोळा टाकला आणि त्यामुळे भयंकर जखमी होऊन शेवटी नेल्सन मृत्यू पावला. या घटनेचे वर्णन करून तिच्यावर भाष्य करताना नेल्सांचा चरित्रकार साउदे याने म्हटले आहे, “थोर पुरुषांच्या मनाला हा मोह शेवटी वश करतोच; हे दौर्बल्य त्याच्या ठायी शेवटी दिसतेच.”

  नेल्सनवर साउदेने ही जी टीका केली आहे ती अतिशय वरच्या मूल्यमापनातून केली आहे. आपल्या राष्ट्रासाठी प्राणांचे बलिदान करणार्‍या थोर पुरुषाच्या मनाचे हे फार सूक्ष्मपणे केलेले विश्लेषण आहे आणि त्यातून दिसून आलेले हे वैगुण्य आहे. आघाडीवर जाऊन निर्भयतेने प्राणत्याग करणे जेथे अवश्य असेल, त्यावरच सैन्याचे चैतन्य व अंतिम यश अवलंबून असेल, तेथे ते करणे अवश्यच आहे. तेथे माघार घ्यावी असे कोणीच म्हणणार नाही. पण काही प्रसंग असे येतात की याच्या उलट धोरण ठेवणे विजयाच्या  दृष्टीने अवश्य असते. पण कित्येक थोर पुरुषांच्या प्रकृतीला ते मानवत नाही; त्यांना त्यात कमीपणा वाटतो. पण राष्ट्रासाठी, अंतिम यशासाठी तो पत्करणे अवश्य असते. तेथे आत्मार्पण हे व्यक्तीच्या यशाला पोषक, पण राष्ट्राच्या हिताला मारक असते. तरीही जे थोर पुरुष हा विवेक न करता आत्मबलिदान करतात, ते प्राणाचा त्याग करतात; पण स्वयशाचा, स्वकीर्तीचा करीत नाहीत. एरवी हे युक्तच आहे. पण त्या यशाचा त्याग करून राष्ट्राचे यश वाढविले पाहिजे अशी वेळ आली असतानाही तसे न करणे ही मोहवशता आहे, ते दौर्बल्य आहे, असा साउदेचा अभिप्राय आहे. नेल्सन ती बिरुदे उतरविण्यास तयार नव्हता, खाली केबिनमध्ये जाण्यास तयार नव्हता; कारण त्याला त्यात स्वत:च्या कीर्तीला कलंक लागेल ही भीती वाटत होती. पण त्याच्या या कृत्यामुळेच लढाई फसण्याचा संभाव होता. मग त्यामुळे इंग्लिश राष्ट्राच्या कीर्तीला कलंक लागला असता. हा विवेक न सांभाळणे हीच मोहवशता, असे साउदे म्हणतो.

  वैय्यक्तिक कीर्ती व राष्ट्राची कीर्ती यांत राष्ट्राच्या कीर्तीला वरचे स्थान देणे अवश्य होते, असे त्याचे म्हणणे आहे. त्याच अर्थाने मी भाऊसाहेबांविषयी लिहिले आहे. १६६५ साली जयसिंगापुढे शरणागती पत्करताना शिवछत्रपतींनी हा विवेक सांभाळला होता. वैय्यक्तिक मानापमानाच्या भावनेच्या आहारी जाऊन त्यांनी त्यावेळी धारातीर्थी आत्मबलिदान केले असते तर राजस्थानचीच पुनरावृत्ती महाराष्ट्रात घडून येऊन हिंदवी स्वराज्याची भाषाच संपली असती! भाऊसाहेबांनी तोच विवेक सांभाळून, त्यावेळी माघार घेऊन, वर्ष दोन वर्षे जरूर तर थांबून पुन्हा चढाई केली असती, तर महाराष्ट्राची एक पिढी गारद होण्याऐवजी त्याचे आसन त्यावेळीच दिल्लीला स्थिर झाले असते. पण भाऊसाहेबांच्या त्या मनोवृत्तीमुळे हे साधले नाही.

  पण ही वृत्ती हीच भारताची प्रकृती आहे!  शिवछत्रपती हे अपवाद आहेत !!
---

मूळ लेख: भारतीय जीवनातील क्रिकेट आणि हॉकी

पुस्तक: ’माझे चिंतन’
लेखक: पु. ग. सहस्रबुद्धे
प्रकाशक:  कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन
आवृत्ती दुसरी, चौथे पुनर्मुद्रण (२००१)
पहिली आवृत्ती (१९५५)
पृ. २९-३४.


(टीप: पु. ग. सहस्रबुद्धे यांचे समग्र वाङ्मय https://sites.google.com/site/drpgsahasrabudhevicharmanch/ इथे उपलब्ध आहे.)

तणकट

(कवी: नारायण कुळकर्णी कवठेकर)

तो
किती किती प्रयत्न करतो :
उन्हाळ्यात लोखंडी नांगर
चालवला, पावसाळ्यात लाकडी;
मग वखर;
मग बायांची खुरपी...
पण शेतातलं तणकट जात नाही
पिकाची मान आवळून धरतं सालं.
विषारी द्रव्याची फवारणी केली.
तणकट जात नाही.

तो
वेडावल्यासारखा होतो.
बचकबचक तळहात सोलवटेस्तोवर
उपटत राहतो.
तणकट जात नाही.

शेवटी तो .
निष्कर्षाप्रत येतो की .
या मातीतलं तणकट जात नाही. .
जाणार नाही. .

आता तो
फक्त गच्च डोकं धरून बसतो.
मेंदूत तणकटाचं बी पडू नये
म्हणून आटोकाट प्रयत्न करतो


-oOo-

कवितासंग्रह: मागील पानावरून पुढे सुरू...
कवी: नारायण कुळकर्णी कवठेकर
प्रकाशक: मौज प्रकाशन गृह
आवृत्ती दुसरी (२००५)
पृ. ६१-६२

दोन बुटके

(’कवडसे पकडणारा कलावंत’ - विजय पाडळकर)

'द प्रिन्सेस' ही स्वत:ला मानवतावादी, निसर्गप्रेमी समजणाऱ्या पण प्रत्यक्षात अत्यंत स्वार्थी व व्यवहारी असणाऱ्या एका श्रीमंत जहागीरदारीणबाईची कथा आहे असे वरकरणी वाटते. माणसाची स्वत:विषयीची समज किती खोटी असू शकते आणि माणसाचे विचार व त्याची कृती यांत केवढी तफावत असू शकते याचे ही कथा उत्तम उदाहरण आहे. आपण फार दयाळू आहो, कनवाळू आहो, परमेश्वराने गरीबांची मदत करण्यासाठी आपली निवड केली आहे, असे प्रिन्सेसला प्रामाणिकपणे वाटते. दर दोनतीन महिन्यांनी ती चर्चच्या मठाला भेट देते. तेथे भेटवस्तू वाटते. ती येणार असे कळल्यापासून ती जाईपर्यंत चर्चचे सारेजण तिच्या तैनातीत असतात. तिला उत्तम जेवण दिले जाते. राहण्याची उत्तम सोय केली जाते. येथले पवित्र वातावरण, येथील शांतता, परमेश्वरी कृपेचे सान्निध्य हे आपल्या मनावर केवढे ठसलेले आहे हे ती वारंवार सांगत राहते. अशीच यावेळी ती चर्चच्या भेटीला आली आहे. तिच्यासाठी एक स्वतंत्र खोली दिली जाते. खोलीत प्रवेश केल्याबरोबर-'तिचे मन एका अनिर्वचनीय आनंदाने भरून जाते. येथल्या वातावरणात सायप्रसच्या झाडांचा मन मोहवणारा गंध आहे हे तिला जाणवते. ती आपला भूतकाळ विसरते, आपण फक्त एकोणतीस वर्षांचे आहोत हे विसरते. तिला वाटते की युगायुगापासून आपले या जगाशी नाते आहे. आपले खरे जग तर हेच आहे. ती संपत्ती, ते वैभव सारे खोटे, भ्रामक आहे. सत्य काही असेल तर हे पवित्र शांत आयुष्य...'

सायंकाळच्या वेळी प्रिन्सेस बागेत जाऊन बसते. तिचे मन आनंदाने इतके तरी भरलेले असते की तिच्या डोळ्यातून अथू येतात. अशावेळी तिची एका डॉक्टरशी भेट होते. हा डॉक्टर पूर्वी तिच्या इस्टेटीवर तिचा एक कर्मचारी म्हणून राहत होता. आता तो दर शनिवारी येथील लोकांना तपासण्यास येतो. प्रिन्सेसला आठवते की ह्या डॉक्टरवर तिने खूप उपकार केलेले होते. डॉक्टरच का, इस्टेटीवरच्या साऱ्याच माणसांना तिने किती प्रेमाने वागविले ते देवच जाणतो. त्यांच्याविषयी किती माया होती तिच्या मनात! ती जुन्या आठवणी काढते. पण डॉक्टरला त्या आठवाव्या वाटत नाहीत याचे तिला आचर्य वाटते. ती त्या काळाविषयी खोदून खोदून त्याला विचारते.

डॉक्टरच्या आठवणीत भूतकाळाचे चित्र मात्र फार निराळे आहे. त्याच्या मनात तिच्याविषयी संताप आहे. तिच्या पुन्हा पुन्हा विचारण्याने तो चिडतो. म्हणतो की ती जे करीत होती ते सारे ढोंग होते. माणसाविषयी तिला प्रेम नव्हतेच. तिला फक्त आपल्या श्रेष्ठपणाची (आणि इतरांच्या कनिष्ठपणाची) जाणीव होती. तिची दयाळू कृत्ये निरपेक्ष नव्हती. त्यात उपकार करीत असल्याचा मोठा अहंकार होता. माणसांच्या समोर चार तुकडे फेकायचे आणि त्याबदल्यात त्यांना कायमचे उपकृत करून ठेवायचे हे तिचे तंत्र होते.

म्हाताऱ्या सियांसाठी प्रिन्सेसने एक आश्रम काढला होता, त्या आश्रमातले त्यांचे जिणे जनावरासारखे होते. शाळा काढल्या त्यांची स्थिती तशीच. डॉक्टर तिला सांगतो की जे जे समाजकार्य केल्याचा तिला गर्व आहे त्यात प्रेम आणि आपुलकीचा लवलेश नसल्यामुळे ते एक ढोंगच आहे. शिवाय तिच्या इस्टेटीवर काम करणाऱ्यांना ती किती दुष्टपणे वागवायची. डॉक्टरचे उदाहरण घ्या. दहा वर्षे तो तिच्याजवळ राहिला,  तिची शुश्रूषा केली आणि अचानक एके दिवशी तिने त्याला कसलेही कारण नसताना कामावरून काढून टाकले. त्याचे साधे स्पष्टीकरणही द्यावेसे तिला वाटले नाही.  डॉक्टरची बायको तीनदा तिची विनवणी करण्यासाठी गेली: पण प्रिन्सेस तिला भेटलीही नाही...

आणि आता धर्मकर्तव्याच्या नावाखाली ती येथे येते. का येते? आपल्या अहंकाराला खाद्य मिळावे म्हणून. येथे येऊन ह्या बिचाऱ्या माणसांना किती त्रास होतो याची तिला जाणीव नाही. चर्चच्या प्रमुखापासून सेवकापर्यंत साऱ्यांना हिच्या तैनातीत नाचावे लागते. त्यांची कामे सोडून तिच्या पुढेपुढेच करावे लागते. हे तिचे परमेश्वराविषयीचे प्रेम नाही. इतरांना त्रास देण्याचा आपल्याला हक्क आहे हे तिने गृहीत धरले आहे. कारण ती इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे...

डॉक्टरच्या मनात इतक्या वर्षापासून साचलेले तो ओकून टाकतो. आता त्याला तिची भीती नाही. पण प्रिन्सेस प्रचंड अस्वस्थ होते. किती कृतघ्न माणूस आहे हा. आपण आयुष्यभर लोकांचाच तर विचार करीत गेलो. त्यांचे भले व्हावे असे आपल्याला किती मनापासून वाटते! आणि हा क्षुद्र माणूस! आपल्यालाच स्वार्थी म्हणतो, मतलबी, खोटारडी म्हणतो. आपल्या पवित्र भावनांचा अपमान तिला सहन होत नाही. तिला रडू कोसळते. खरेच. दु:ख सहन करण्यात, रडण्यात किती सुख असते. ती वर आकाशात पाहते. तारे उगवलेले असतात. तिला वाटते आपल्या डोळ्यातले अश्रू पाहण्यासाठीच हे तारे उगवले आहेत...

ती आपल्या खोलीत येते. तोंड स्वच्छ धुऊन चेहऱ्यावर पावडर मारते. तिच्यासाठी स्वादिष्ट जेवण आणलेले असते. जेवताना तिचे मन शांत होते. तिला वाटते, डॉक्टरने आपल्याला दूषणे दिली तर काय झाले? सारे जग आपल्याला दूषणे देवो. आपण त्यांना क्षमा केली पाहिजे. शत्रूवरही प्रेम करा असे धर्म सांगत नाही काय!  सारे वैभव सोडून आपण येथे येऊन राहू. मग मात्र सारेजण आपले पाय धरण्यासाठी येतील. पण आपण म्हणू की आता फार उशीर झाला आहे... त्या सुखद विचारात तिला कधीतरी झोप लागली.

सकाळी तिला परतायचे होते. तिची घोडागाडी तयार करून ठेवलेली होती. चर्चचे  प्रमख तेथील जोगिणी, सेवक सेविका सारे तिला निरोप द्यायला आलेले असतात. आश्चर्य म्हणजे तो कालचा डॉक्टरही हजर झालेला असतो. तो तिला पाहताच वाकून अभिवादन करून म्हणतो-
'प्रिन्सेस, मला माफ करा...काल मी मूर्खासारखे काहीतरीच बोललो...मला क्षमा करा.’

आणि ती क्षमाशीलवृत्तीने आपला हात पुढे करते. तो वाकून त्याचे हलकेच चुंबन घेतो.

एखाद्या मुक्त पक्ष्यासारखी ती घोडागाडीत येऊन बसते. साऱ्याकडे मोठ्या प्रेमाने  पाहत ती आपला हात हलविते. पुन्हा एकदा अननुभूत अशा आनंदाने तिचे हृदय भरून गेले होते. खरेच, क्षमा करण्यात किती आनंद असतो! बगी वेगाने धावत असते, आजूबाजूचे शेतकरी वाकून तिला नमस्कार करीत असतात आणि प्रिन्सेसला वाटते की आपण जण ढगातूनच प्रवास करतो आहो.

"किती सुखात आहे मी!' ती मनाशी पुटपुटते. 'किती आनंदात!'

चेकाव्हची ही एक विलक्षण परिणामकारक कथा आहे. तीव्र उपहास आणि तरल काव्यात्मता यांचा असा एकत्रित उपयोग सहसा आढळत नाही. 'प्रिन्सेस' चे चित्रण उभे करताना तिच्या मनातील काव्यात्म भाववृत्ती अत्यंत ठळकपणे लेखक शब्दबद्ध करतो. पण त्याहीपलीकडे अवघड असे काम हे आहे की ही काव्यात्मता, हा तरलता, ही भावुकता खोटा आहे, दिखाऊ आहे, भ्रामक आहे हेही दाखवून देणे. आणि ते कामही चेकॉव्हने फार कौशल्याने केले आहे त्याचा उपहास येथे अगदी शिगेला पोहोचलेला आहे. या दृष्टीने चर्चमधे आल्यावरची 'प्रिन्सेस’ची चिंतने, तिचे निसर्गाविषयीचे काव्यमय विचार, तिची भावावस्था चेकॉव्ह कशी व्यक्त करतो हे पाहण्यासारखे आहे. अतिशय हळुवार शब्द वापरून तो ती सायंकाळ उभी करतो; पण त्याबरोबरच ह्या विचारामागचे मन हे सामान्य आहे याची जाणीव वाचकाला होत जाते. एकीकडे केवळ शब्दांत म्हणजे कलेत- कसा खोटेपणा लपून बसू शकतो हे दाखविता दाखविता जीवनातही तो कसा लपलेला असतो हेही चेकॉव्ह उघड करतो. मोहक शब्द म्हणजे कविता नव्हे. त्या रचनेमागची कवीची मनोवृत्ती महत्त्वाची असते. शब्द फसवे असू शकतात. अशी माणसाची कृत्येही!

आयुष्यभर इतरांवर उपकार करण्यात धन्यता मानणाऱ्या प्रिन्सेसला अनपेक्षितपणे आपल्याविषयीचे इतरांचे कठोर, कटू मत कळते. पण तिचा भ्रमनिरास होत नाही. तिच्या भोवतीचा भ्रमाचा पडदा एवढा घट्ट आहे की डॉक्टरचे तीक्ष्ण शब्दही तो पाहू शकत नाहीत. या भ्रमामुळे तिच्या व्यक्तिमत्त्वाला एक आगळाच ताठरपणा येतो. सामर्थ्य येते. ह्या भ्रमाच्या घट्ट आवरणामुळेच ती बालिश वाटते पण खोटारडी वाटत नाहीत. क्रूर व नीच वाटत नाही. ती जे करते ते चांगलेच आहे असा तिचा ठाम विश्वास आहे. आत एक बाहेर एक असा कुटिलपणा तिच्याजवळ नाही. डॉक्टरची भेट होऊन गेल्यावर ती रडते. पण हे रडणे आपली चूक ध्यानात येऊन नव्हे तर आपल्याविषयी वाईट मत मनात ठेवून डॉक्टरने जी चूक केली आहे त्याबद्दल,डॉक्टरबद्दल. परमेश्वरा, पाप्यांना क्षमा कर....

व्यक्तीच्या मनातले विचार आणि त्याचे वर्तन यांच्यातील हे साम्य आहे की विरोध अशी एक गुंतागुंत चेकॉव्हने निर्माण करून ठेवली आहे. प्रिन्सेसच्या मनातील विचार चांगले आहेत आणि तिचे वर्तनही तिच्या दृष्टीने 'चांगलेच' आहे. पण डॉक्टरच्या दृष्टीने?

आता आपण सत्य आणि भ्रम यांच्या व्यक्तिनिष्ठ रूपांकडून, त्यांच्या वस्तुनिष्ठ रूपांकडे येऊ लागतो. जीवन व्यवहाराच्या दृष्टीने एखादे कृत्य फक्त करणाऱ्याला चांगले वाटून चालत नाही. ते समाजाच्या दृष्टीने, नैतिक दृष्टीनेही चांगले असावे लागते. (म्हणजे शेवटी चांगलेपणा हा देखील त्याच्या उपयोगावर अवलंबून असतो का? असा एक प्रश्न आपल्या मनात उभा राहतो आणि हेही ध्यानात येते की अशा प्रश्नाचे वस्तुनिष्ठ उत्तर असू शकत नाही.) डॉक्टरचे व्यक्तिचित्र रेखाटताना चेकॉव्हने त्यातही कशी गुंतागुंत करून ठेवली आहे हे पाहिले म्हणजे अगदी छोट्या अवकाशात केवढे विश्व चेकॉव्ह गोठवून ठेवू शकतो याची कल्पना येते. चेकॉव्ह हा स्वत: एक डॉक्टर आहे. पण म्हणून आपल्या सहानुभूतीचा पूर तो या पात्रावर लोटत नाही. त्याला डॉक्टरबद्दल सहानुभूती वाटते; पण त्यामुळे तो त्याला झुकते माप द्यायला मुळीच तयार नाही.

प्रिन्सेसच्या खानदानी व्यक्तिमत्वासमोर उभा केलेला डॉक्टर हा एक सामान्य आहे. त्याची आर्थिक परिस्थिती फारशी चांगली नाही. कारण तो पूर्वी तिच्या नोकरीत होता, आज चर्चमधे नोकरी करतोय. त्याच्या मनात प्रिन्सेसविषयीया राग दडलेला आहे. पाच वर्षापूर्वी तिने त्याला विनाकारण नोकरीतून काढून टाकले म्हणून हा राग आहे. आणि मनात एखाद्याविषयी राग ठेवल्याने स्वत:चे मनच दूषित होतो असते. आत तो कुठेतरी व्यथित असतो आणि कुढत असतो. आज त्याला त्या अपमानाचा 'बदला' घेण्याची संधी मिळते आणि तो ताडताड तिला सुनावतो. तिच्यावर आरोप करतो. ही सारी सामान्यपणाचीच लक्षणे आहेत. त्याच्याजवळ तर काही भव्य विचारही नाहीत किंवा कृत्यातून ते दाखविण्याची इच्छाही नाही. तो एक साधा पोटार्थी माणूस आहे.

डॉक्टर प्रिन्सेसला तिच्या कृत्याबद्दल सुनावताना चेकॉव्हने त्याचे वर्णन केले आहे. तिचे एकेक दुष्कृत्य आठवून तो छद्मीपणाने हसतो. चेकॉव्ह लिहितो- 'त्याचे हास्य एखाद्या दुष्ट माणसासारखे वाईट आणि कठोर होते. तो दातओठ खात होता. त्याचा आवाज. त्याचा चेहरा, त्याचे हावभाव सारे दर्शवीत होते की त्याच्या मनात प्रिन्सेसबद्दल केवढी घृणा आहे. तो जे सांगत होता त्यात हसण्यासारखे काही नव्हते तरी सांगताना तो हसत होता. जणू त्याला आनंद झाला आहे.'

या ठिकाणी आपल्या (पुन्हा एकदा) लक्षात येते की चेकॉव्हला गरीब विरुद्ध श्रीमंत असा संघर्ष दाखविण्यात रस नाही. आपल्या गरीब पात्रालाही त्याने अनेक दोषांचा धनी केले आहे ते यासाठीच. चांगले आणि वाईट यातलाही हा संघर्ष नाही. कारण दोघांपैकी कुणीच पूर्णपणे चांगले किंवा वाईट नाही. आता विचार केल्यावर बाह्य तपशील बाजूला सारल्यावर आपण शेवटी खऱ्या 'चेकॉव्हिअन थीम' पाशी येऊन पोहोचतो.

हे सारे घडल्यावर देखील, दुसऱ्या दिवशी प्रिन्सेसला निरोप देताना डॉक्टर तेथे येतो. नुसता येत नाही तर तिची क्षमा देखील मागतो. सामान्य माणसाचे दुबळेपण हे कृतीतून अधोरेखित होते. आपल्या मनाला भिडते. खोलवर रुतते. डॉक्टरला ठाऊक असते की प्रिन्सेसचे चर्चच्या बिशपशीही फार चांगले संबंध आहेत आणि त्याला भीती वाटते की तिने जर आपली तक्रार केली तर ही नोकरीही आपल्याला सोडावी लागेल. म्हणून तो तिची क्षमा मागतो. या ठिकाणी डॉक्टरचे व्यक्तिमत्व ’ट्रॅजिक’ बनून जाते. भरडल्या जाणाऱ्या आणि त्या अन्यायाविरुद्ध बोलूही न शकणाऱ्या असंख्य सामान्य माणसांचा तो प्रतिनिधी बनून जातो.

आणि आता चेकॉव्हच्या कथेतले पात्र बनण्याचे भाग्य त्याला लाभते!

-oOo-

पुस्तक: ’कवडसे पकडणारा कलावंत’
लेखक: विजय पाडळकर
प्रकाशक: मॅजेस्टिक प्रकाशन
आवृत्ती पहिली (२००४)
 पृ. ८५-८९

Monday, October 21, 2019

सामना

('वामनाचे चौथे पाऊल’ -  सुबोध जावडेकर.)

कर्नल थॉमस पेरी जवळजवळ धावतच रॉजर गिलीलँडच्या खोलीत दार ठोठावायलाही त्याला उसंत नव्हती. आत आल्या आल्या तो ओरडला,
"रॉजर..."
रॉजरव्यवसायानं संख्याशास्त्रज्ञ होता. संगणकाच्या साहाय्यानं सोडवली जाणारी समीकरणं हे त्याच्या विशेष अभ्यासाचं क्षेत्र होतं. काही वर्षांपूर्वी सोडवण्यात आलेल्या, चार रंगांच्या नकाशाच्या कूटप्रश्नाची उकल करण्यात ज्या दोन-चार जणांचा वाटा होता, त्यात गिलीलंड होता. आज तो एकटाच बुद्धिबळाचा डाव लावून बसला होता.

"ये टॉम. बैस. आपण ब्रिटिशांइतके शिष्टाचाराला महत्त्व देत नाही, ही गोष्ट चांगली आहे यात शंकाच नाही. पण दार न ठोठावता आत शिरणं म्हणजे जरा जास्तच झालं. आत्ता माझ्या खोलीत माझी मैत्रीण असती म्हणजे?"
"छोडो यार. तुझी मैत्रीण राहिली तिकडे फिलाडेल्फियात. ती इकडे कशाला येईल?"
"व्हॉट डू यू मीन? माणसाला काय एकच मैत्रीण असते?"
"बस कर! माहीत आहे मला, तुझा तुझ्या ख्रिसवर केवढा जीव आहे ते. खरं सांग. ख्रिसची आठवण व्हिस्कीच्या घोटात बुडवायला बघतोयस. हो ना?"
"ते जाऊ दे." रॉजर विषय बदलत म्हणाला, "तू असा घाईघाईनं काय सांगायला आलास?"

"रॉजर, या सामन्यातली एक विचित्र गोष्ट माझ्या आत्ताच लक्षात आली. सामना कसा चाललाय हे कळायची काही सोय नाही, पण प्रत्येक खेळीला किती वेळ लागतोय, तेवढ्यावरनं काही अंदाज बांधता येतात."
"सांग ना."

टॉमनं जवळची एक घडीची खुर्ची ओढून घेतली व तिच्या पाठीवरून पाय टाकून तिच्यावर उलटी बैठक मारली.

रॉजरच्या प्रश्नार्थक मुद्रेकडे पाहत तो म्हणाला, “पहिल्या महिन्यात प्रत्येक खेळीला किती वेळ लागत होता, तुला ठाऊक आहे?
"सरासरी बावीस मिनिटं चौदा सेकंद. प्लस और मायनस, सात मिनिटं अडतीस सेकंद."
"आणि दुसऱ्या महिन्यात?"
"सरासरी पंचावन्न मिनिटं चाळीस सेकंद. प्लस ऑर मायनस..."
"पुरे पुरे. तीन सिग्माचा व्हेरीअन्स सांगायची गरज नाही. तिसऱ्या महिन्यात तर प्रत्येक खेळीला तासापेक्षा जास्त वेळ लाग लागला."
"एक तास सोळा मिनिटं अठरा सेकंद." रॉजरमधला गणिततज्ज्ञ बोलला.

"बरोबर. आठवतं तुला? तेव्हा आपल्याला काळजी वाटत होती की, असाच वेळ जास्त जास्त लागू लागला, तर दोन तासांची कमाल मर्यादा ओलांडली जाते की काय? पण तसं काही झालं नाही आणि पुढच्याच महिन्यापासून तर प्रत्येक खेळीला वेळ कमी कमी लागू लागला आणि आज जेव्हा मी सहाव्या महिन्यातला सरासरी वेळ काढला, तेव्हा मला धक्काच बसला. तुला कल्पना आहे, सध्या प्रत्येक खेळीला किती वेळ लागतोय तो?'
"एक दशांश सेकंद." रॉजर शांतपणे शेजारी पडलेलं सिगारेटचं पाकीट उघडून टॉमपुढं धरत म्हणाला.
"आं? तुला माहीत आहे? तला केव्हा कळलं?"
"काल. सिगारेट घे."
"यू सनॉफेगन! मग कालच आम्हाला का सांगितलं नाहीस?"
"मला वाटलं तुम्हाला माहीत असेल."
"आणि असं का होतंय, हेही तुला कळलं होतं ?"
"मी ते तर्कानं जाणलं."
"केव्हा?"
केव्हाच."

टॉम रागानं लाल झाला. ताडकन उठून रॉजरच्या अंगावर धावून जाण्याच्या आविर्भावात तो म्हणाला, "आता सांगतोस लवकर, की दाबू तुझा गळा?"

"अरे, अरे! मी जरा गंमत केली. हे असं का होतंय याची अस्पष्ट कल्पना आत्ता आत्ताच माझ्या डोक्यात आली. आत्ता बुद्धिबळाचा डाव लावून बसलो होतो ना तेव्हा. तुम्हा सर्वांना माझी थिअरी सांगणारच होतो मी."
"मग सांग ना लवकर. का असा अंत पाहतोयस?"
"हे बघ, तुला बुद्धिबळ खेळता येत असतं, तर तुला समजावून सांगणं सोपं गेलं असतं."
"रॉजर, तू मला काय समजलास? तुझ्याइतका नसेन, पण कॉलेजमधे असताना मी चांगल्यापैकी बुद्धिबळ खेळत असे. पुढं मला तो खेळ फार एकसुरी वाटायला लागला, म्हणून मी खेळणं सोडून दिलं. तेव्हा सांगा महाशय आता कृपा करून!"

"हे बघ, बुद्धिबळात कधीकधी अशी परिस्थिती येते, की आपल्यावर एका खेळीत मात होणार असते. ती टाळायचा फक्त एकच उपाय असतो, तो म्हणजे प्रतिस्पर्ध्याला शह देणं. प्रतिस्पर्धी राजा हलवून शहातून बाहेर पडतो. पुन्हा तुम्ही शह देता. तुम्हाला दुसरा पर्यायच नसतो. तो राजा पुन्हा पहिल्या घरात नेतो. तुमच्यावर एका खेळीत मात होण्याची धमकी कायम असल्यामुळं तुम्हाला सारखे शह देतच बसावं लागतं. पण प्रत्येक वेळी प्रतिस्पर्धी शहातून सुटू शकत असल्यामुळं जशी त्याच्यावर मात होऊ शकत नाही तशीच तुमच्यावरही मात होऊ शकत नाही. दोघांपैकी कुणालाच ठरलेल्या खेळ्या सोडून इतर काही करता येत नाही. कारण दोघांपैकी कुणीही दुसरी काही खेळी केली, की डाव गेलाच म्हणून समजा. आलं लक्षात?"

"हो. बुद्धिबळात असं होतं कधीकधी. पण त्याचा इथं काय संबंध?"
रॉजरनं ओठांतल्या सिगारेटचा एक खोल झरका घेतला आणि म्हणाला, "तूच विचार करून बघ."
"ओ! आय सी! तुझं म्हणणं, आपले संगणक अशा अवस्थेत आलेले आहेत की त्यांना त्याच त्याच खेळ्या पुन:पुन्हा कराव्या लागताहेत?"
"माझी तशी खात्री झाली आहे."
"पण कशावरून? याला पुरावा काय?"
"पुरावा तूच नाही का आत्ता दिलास? सध्या प्रत्येक संगणक एक दशांश  सेकंदात आपली खेळी पुरी करतोय. म्हणज त्याच त्याच खेळ्या पुन:पुन्हा कराव्या लागत असणार. ठरलेल्या मार्गापासून जरा जरी ढळलं, तरी पराभव होणार या निष्कर्षाप्रत ते आले असणार."
"हे तू कशाच्या आधारावर म्हणतोस?"
"म्हणून तर प्रत्येक खेळीला इतका कमी वेळ लागतोय. कोणतीही खेळी करायला लागणारा हा कमीत कमी वेळ एक दशांश सेकंद आहे, हे मला माहीत आहे. याचा अर्थ संगणकांचा विचार आता थांबलाय. ते यांत्रिकपणे खेळ्या करताहेत हे उघड आहे."

"बाप रे! आता काय करायचं?
“नथिंग! प्रिसाइजली नथिंग!"
रॉजर समोरच्या पेल्यातला एक घोट घेऊन म्हणाला, "आपल्याला काही करता येणारही नाही. आपण कोणतीही हालचाल केली, संगणकाला आहे त्या अवस्थेतून बाहेर काढायचा प्रयत्न केला, तर तो मानवी हस्तक्षेप ठरेल आणि तसं झाल्यास काय होईल, ते तुला माहीत आहे."
"ज्याच्या संगणकात हस्तक्षेप होईल, त्याची हार मानली जाईल. तशी मुळी व्यवस्थाच केली आहे, हो ना? पण ही व्यवस्था एकतर्फी हस्तक्षेपाबाबत आहे. रशियाबरोबर विचारविनिमय करून यातून काही मार्ग नाही का काढता येणार?"
"नाही. असं काही झालं, तर काय करायचं, याचा विचार आधीच करायला हवा  होता. म्हणजे तशी व्यवस्था आज्ञावलीत करून ठेवता आली असती. आता रशियाच्या सहकार्यानंसुद्धा काही करता येणार नाही. नाउ इट इज टू लेट!"

 "म्हणजे हा सामना आता असाच चालायचा?'
"हो."
"किती दिवस?"
"दिवस? वर्षानुवर्ष! युगानुयुगं!"
"यावर काही उपायच नाही?"

रॉजरनं पुन्हा एकदा हातातला पेला तोंडाला लावला आणि एक घोट घेत म्हणाला, “टोनी, तू विचारात इतका गर्क होतास की तुझ्या लक्षात आलेलं दिसत नाहीये, मी व्हिस्की पीत नाहीये."
"मग काय पितोहेस?"
"शॅम्पेन!"
"शैम्पेन?"
"हो. शॅम्पेन. विजयोत्सव साजरा करतोय. तू विचारत होतास ना? यावर काही उपाय नाही का? अरे वेड्या, हाच खरं म्हणजे आपल्या समस्येवर उपाय आहे. कुणाचा अपमान न होता, कुणाला हार मानायची न लागता युद्ध आता कायमचं दूर गेलं आहे. कारण सामना चालू असेपर्यंत युद्ध करता येणार नाही आणि सामना तर संपणार नाही, की थांबवता येणार नाही."

रॉजरनं हातातला पेला खाली ठेवला.
गोंधळलेल्या चेहऱ्यानं त्याच्यासमोर उभ्या असलेल्या टोनीकडे रोखून पाहत तो  म्हणाला. “आपण साऱ्या जगाला युद्धाच्या खाईत लोटायला निघालो होतो. युद्ध म्हणजे सर्वनाश, हे कळूनसुद्धा या जगाची राखरांगोळी करायचं आपल्याला हक्क आहे? पृथ्वीवर माणूस जन्माला यायला चार अब्ज वर्ष लागली. इतक्या वर्षांतली ही निसर्गाची वाटचाल आपण चार मिनिटांत उद्ध्वस्त करायला निघालो होतो. का? कुणी दिला आपल्याला हा अधिकार?"
"आपल्यापेक्षा संगणकांनाच जास्त अक्कल आहे, असं दिसतंय! कदाचित त्यांनाच मानवजातीबद्दल कळवळा वाटला असेल!'
रॉजर स्वत:शीच हसला.

"का हसलास?'
"युद्धानं जगाचा अंत होऊ नये, म्हणून आपण हा सामना सुरू केला. त्याची  परिणती खरोखरच जगाचा विनाश टळण्यात झाली आहे. अर्थात आपण ठरवलं होतं, तसं झालं नाही. पण म्हणून काय बिघडलं? उद्दिष्ट तर साध्य झालं ना? मग झालं. तरीही तू तक्रार करतोयस, म्हणून हसलो."

"नाही, रॉजर. खरं सांग. म्हणून तू हसला नाहीस. मी तुला चांगला ओळखतो. तुला या सगळ्याची आधीच कल्पना आली होती. हो ना? खोटं बोलू नकोस.तुझ्या चेहऱ्यावर मला सगळं स्पष्ट वाचता येतंय. बोल, होती ना तुला पूर्वकल्पना?"

रॉजर काहीच बोलला नाही.

गालातल्या गालांत हसत त्यानं टोनीसाठी दुसऱ्या पेल्यात शॅम्पेन ओतली.

-oOo-

पुस्तक: ’वामनाचे चौथे पाऊल’
लेखक: सुबोध जावडेकर
प्रकाशक: वॉटरमार्क पब्लिकेशन
तिसरी सुधारित आवृत्ती
पृ. १७१-१७५

झाडांची माती

(कवी: द. भा. धामणस्कर)

भिंतीसाठी त्यांनी प्रथम
झाडांची माती पळवली
नंतर चोरासारखेच त्यांनी
चोरलेल्या वस्तूचे आकारमान बदलले.
मातीच्या विटा केल्या आणि
मातीचे गुणधर्मही बदलावेत म्हणून त्यांनी
हरेक वीट शांतपणे
भट्टीत भाजून काढली...

त्यांची मातीची भीती इतकी जबरदस्त की
भिंत करतानाही त्यानी विटांना दक्षतेने
अलग ठेवले एकमेकीपासून, प्रत्येकीच्या
वर-खाली-बाजूस सिमेंटचे थर थापून.
तरीही भय उरलेच. मग त्यांनी
विटांतली माती समोरच्या
झाडांना, पक्ष्यांना, ढगांना काही
विद्रोही संदेश धाडील म्हणून एका
मजबूत गिलाव्याने तिचे बाहेरचे जग
बंद करून टाकले...

आता मात्र ते खरंच निर्घोर आहेत...
झाडांवगैरेपासून भिंतीला
कसलाच धोका नाही म्हणून...

असे ऐकतो की : झाडातून पळत
वार्‍याने मेघांना
मातीचा निरोप कधीच पोहचवलेला आहे,
तेही घनघोर गर्जत
समुद्रावरून निघाले आहेत.
ते बरसत राहतील सतत या भिंतीवर
गिलावा नि:शेष धुपून जाईपर्यंत

आणि मातीच्या विजयाप्रीत्यर्थ एखादा अश्वत्थ
निशाणासारखा
ओल्या विटांत उभा करून ते
पुढे सरकतील.

पुढचा विनाश टाळण्यासाठी मी
त्यांना परत परत सांगेन : झाडांची माती
झाडाला परत करा.
माती झाडांची आहे, जशी
झाडे पक्ष्यांची आहेत आणि पक्षी
आकाशाचे आहेत...
माती आपलीही आहे. आपल्या पायांना
आधार म्हणून.
तिच्या भिंती करू नका...

-oOo-

पुस्तक: ’बरेच काही उगवून आलेले’
कवी: द. भा. धामणस्कर
प्रकाशक: मौज प्रकाशन गृह
आवृत्ती पहिली (२००१)
पृ. ४०-४१

नातं

('परिव्राजक' - गौतमीपुत्र कांबळे)

नैसर आता अधिक झपझप पावले टाकीत होता. आपल्या आणि नैसरमधे अधिक अंतर राहणार नाही याची दक्षता अनीशाची पावले घेत होती. नगर संपले आणि अनीशाने नैसर आणि आपल्यातले अंतर नष्ट केले. थोड्याच अंतरावर  अंधुकसा प्रकाश. जवळ गेल्यावर झोपडी दिसली. नैसर झोपडीजवळ गेला आणि दरवाज्याला विचारावे त्याप्रमाणे विचारले,

' आत कोण आहे का? '

थोड्या वेळाने दरवाजा अर्धवट उघडला आणि आतून रस्त्याला विचारावे तसे उलट विचारले,

' कोण पाहिजे?'

'आम्ही वाक्प्रसकडून आलोय, आम्हाला नेमिताजला भेटायचंय'

नैसरने वाक्प्रसचा उल्लेख करताच पटकन दरवाजा पूर्णपणे उघडला गेला आणि

'या, आत या.'

दरवाज्यालाच शब्द फुटले.

'या झोपडीत नगरापासून दूर हा नेमिताज एकटाच का राहात असावा?' असा एक प्रश्न नैसरच्या मनात उगवू पाहात होता, पण नैसरने तो प्रश्न मुळासकट उखडून दूर फेकून दिला.

खाणं होताच अनीशा पटकन झोपली.

नैसर आणि नेमिताज झोपडीबाहेर अंगणात झोपेची वाट पाहात पडलेले. दोघेही गप्प, शांत आणि तरीही जागे, म्हणून दोघेही एकमेकांच्या दृष्टीने झोपलेले. उद्या आपण नदी ओलांडणार, दंडगिरीवर पाऊल ठेवणार... नैसर उद्याला आज बनविण्यात गुंग झालेला. त्यामुळे नैसर जागा.

नेमिताजही जागा. नेमिताजच्या जागेपणाचं कारण होतं अनीशा. झोपडीत झोपलेली. सौंदर्याचं अप्रतिम रूप. मात्र अनीशाविषयी वासना नाही जागी झाली नेमिताजच्या मनात. जागा झाला तो एक प्रश्न की ज्याच्यामुळे त्याला झोप येईना. 'नैसरची अनीशा कोण?' हा प्रश्न जोवर जागा आहे तोपर्यंत नेमिताजला झोप येणं शक्य नव्हतं. शेवटी नेमिताज उठून बसला. थोडा वेळ तसाच बसून राहिला आणि मग त्याने हाक मारली.

'नैसर.'

नैसर तर जागाच. उद्यामध्ये गुंग झालेला. त्यानं फक्त 'हं' म्हटलं. नंतर बराच वेळ शांतता. नैसरला वाटले की, आपण दंडगिरीला जाऊ नये म्हणून नेमिताज शेवटचा प्रयत्न करीत असावा.

'तू जागाच आहेस?'

'हं' नैसर.

'एक विचारू का?' नेमिताजचा प्रश्ना अगोदरचा अस्वस्थ प्रश्न.

'हं' नैसरची संमती.

'आत झोपलेली अनीशा तुझी कोण?... म्हणजे तुम्हा दोघांचं नातं काय?'

नैसरला वाटले, कोणत्याही दोन माणसांच्या नात्यांसबंधीची तिसर्‍या माणसाला लागलेली चिंता ही म्हणजे सनातन समस्याच होय. नैसर काहीच बोलत नाही म्हटल्यावर नेमिताजच पुन्हा म्हणाला.

'माझा प्रश्न आवडला नसेल तर उत्तर देऊ नकोस.'

असे म्हणून नेमिताज आडवा झाला. तसा नैसर उठून बसला आणि नेमिताजकडे अंधारात उगीचच पाहू लागला. पण हे ही नेमिताजला जाणवले की काय कोणास ठाऊक म्हणून नेमिताज झोपूनच म्हणाला.

'मी हा प्रश्न विचारला म्हणून कदाचित रागावला असशील पण आज तुम्ही नगरात प्रवेश केल्यापासून ज्यांनी ज्यांनी तुम्हाला पाहिले असेल त्या सर्वांच्या पुढ्यात आता या वेळी, मी तुला विचारलेला प्रश्न आणि त्यांनीच जन्माला घातलेली एक किंवा अनेक उत्तरे शांतपणे झोपली असतील. पण प्रत्यक्ष तूच माझ्याजवळ असल्याने मी स्वतःहून कोणत्याही उत्तराला जन्माला घातलं नाही.'

यावर हसत नैसर म्हणाला.

'एखादा प्रश्न किती लोकांच्या मनात निर्माण झाला याला तसे फारसे महत्त्व नाही. उलट एकाच वेळी अनेकांच्या मनात जर एखादा प्रश्न निर्माण झाला तर तो तितकासा महत्त्वाचा नसण्याची शक्यता अधिक. कारण मोलाचा प्रश्न एखाद्याच्याच मनात निर्माण होऊ शक्तो. आता तू म्हणतोस त्याप्रमाणे हा प्रश्नही अनेकांच्या मनात निर्माण होऊनही त्यांनी त्याचा उच्चार केला नाही, याचा अर्थ असा की त्या प्रश्नाचं उत्तर जन्माला घालण्याचं स्वातंत्र्यही त्यांनी स्वतःजवळ सुरक्षित ठेवलं आहे. आता फक्त तुझ्या प्रश्नासाठी, जर मी तुला सांगितलं की ती माझी बहीण आहे तर ती म्हणेल मी तिचा बाप आहे, आणि मी जर म्हटलं की ती माझी मुलगी आहे तर ती म्हणेल मी तिचा भाऊ आहे... मी म्हणालो की ती माझी मैत्रीण आहे तर ती म्हणेल मी तिचा जन्मभर न संपणारा वैरी आहे, आणि मी म्हटलं की ती माझी पत्नी आहे तर ती म्हणेल ती मला अद्याप ओळखतही नाही. कारण कोणत्याही दोन माणसांमध्ये एखादं नातं निर्माण व्हायचं असेल तर त्या नात्याला त्या दोघांचीही संमती असायला हवी. आणि असं तुला सांगण्यासारखं कोणतंच नातं आमच्यात अजून जन्माला आलेलं नाही.'

नेमिताजची प्रतिक्रिया काय होते यासाठी नैसरने थोडा वेळ कान जागे ठेवले आणि थोड्या वेळानंतर ते ही मिटले.

- oOo-

पुस्तकः 'परिव्राजक'
लेखकः गौतमीपुत्र कांबळे
प्रकाशकः सेक्युलर पब्लिकेशन
दुसरी आवृत्ती (२००९) (पहिली आवृत्ती: एक्स्प्रेस पब्लिशिंग हाऊस, २००४)
पृ. ४४ - ४६

Sunday, October 20, 2019

मज लोभस हा इहलोक हवा

(कवी:  बा. भ. बोरकर)

स्वर्ग नको सुरलोक नको मज लोभस हा इहलोक हवा
तृप्ति नको मज मुक्ति नको पण येथिल हर्ष नि शोक हवा

शोक हवा परि वाल्मिकिच्या परि सद्रव अन सश्लोक हवा
हर्ष हवा परि स्पर्शमण्यापरि त्यांत नवा आलोक हवा

शंतनुचा मज मोह हवा अन ययातिचा मज देह हवा
पार्थाचा परि स्नेहविकंपित सार्थ सदा संदेह हवा

इंद्राचा मज भोग हवा अन् चंद्राचा हृद्रोग हवा
योग असो रतिभोग असो अतिजागृत त्यात प्रयोग हवा

आयु हवे आरोग्य हवे यशभाग्य तसा प्रासाद हवा
श्लाघ्य हवे वैराग्य तयास्तव त्यांत विरोध विषाद हवा

तापासह अनुताप हवा मज पापासह अभिशाप हवा
शिळांत पिचतां जळांतुनी मज निळा निळा उःशाप हवा

मार्क्साचा मज अर्थ हवा अन् फ्रॉइडाचा मज काम हवा
या असुरां परि राबविण्या घरिं गांधींचा मज राम हवा

लोभ हवा मज गाधिजमुनिचा अखंड आंतर क्षोभ हवा
पराभवांतहि अदम्य उज्ज्वल प्रतिभेचा प्रक्षोभ हवा

पार्थिव्यांतच वास हवा परि दिव्याचा हव्यास हवा
शास्त्रांचा अभ्यास हवा परि मानव्याचा ध्यास हवा

विश्व हवे सर्वस्व हवे अन मृत्यू समोर सयंत्र हवा
शरांत परि ही विव्हळतां तनु उरांत अमृतमंत्र हवा

हविभुक् सुरमुख मी वैश्वानर नित्य नवा मज ग्रास हवा
हे सुख दुर्लभ वाढविण्या मज चौर्‍यांशीत प्रवास हवा

 (’चित्रवीणा’, १९६०)
-oOo-
पुस्तक: ’बोरकरांची समग्र कविता’ - खंड १
कवी: बा. भ. बोरकर
प्रकाशक: देशमुख आणि कंपनी (पब्लिशर्स) प्रा. लि.
आवृत्ती पहिली (२००५)
पृ. ३७९