नवीन पोस्ट्सच्या सूचना मिळवण्यासाठी उजवीकडील स्तंभात असलेल्या Follow by Email पर्यायाचा वापर करुन आपला ईमेल पत्ता नोंदवा (हा पत्ता ब्लॉगलेखकाला दिसत नाही!). किंवा त्याखालील 'Follow’ बटणाचा वापर करा.

शुक्रवार, २० ऑक्टोबर, २०१७

ऋणानुबंध

('ओअ‍ॅसिसच्या शोधात' - फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो. पोस्टचे शीर्षक मूळ लेखाचे.)

बेलार्दो कुटुंबाशी स्नेह दृढ होण्यास एक योगायोग (कारणीभूत) झाला. बेलार्दो कुटुंबात एकदा भोजनाचं निमंत्रण होतं. दिवस होता चार डिसेंबरचा. तो माझा वाढदिवस होता. त्या घरात मी पाऊल टाकलं तेव्हा कळलं त्या दिवशी मग्दालेना यांचाही वाढदिवस होता. योगायोग म्हणजे दिनांक आणि वर्षही एकच होतं. मग्दालेनाचा एकुलता एक भाऊ गेल्यामुळे त्या मला भाऊ मानीत होत्या. त्या छोट्या अ‍ॅनाला म्हणाल्या,

"नॉई सियामो जेम्मेली ('आम्ही जुळी भावंडं आहोत.')". हे जुळ्या भावंडांचं कोडं अ‍ॅनाच्या काही लवकर ध्यानात आलं नाही. ती गोंधळून गेली. तिने विचारले, " फादर भारतातले व तू इकडची, मग तुम्ही जुळे कसे?" मग्दालेना खळखळून हसल्या.

बर्थडेचा खास बेत होता. मला सुट्टी होती. अकरा-साडेअकराच्या सुमारास मी त्यांच्याकडे पोहोचलो होतो. मग्दालेनाची बहीण लेआ त्या दिवशी आली होती. तिनं निवडलेला मुलगा मग्दालेनाला पसंत नव्हता व त्या (अ)विचारापासून मी तिला परावृत्त करावं म्हणून त्यांनी लेआला त्या दिवशी बोलावून घेतलं होतं. (अर्थात अतिशय सावधपणे मी त्या नाजूक प्रश्नाला बगल दिली. मिया बीबी राजी असतील, तर उगाच काजीनं तिथं नाक का खुपसावं?)

दुपारी बाराच्या सुमारास श्री. बेलार्दो अ‍ॅनाला शाळेतून घेऊन आले. आमच्या गप्पा रंगल्या; पण स्वयंपाकाचं कुणी नाव काढीना. खरोखर मला भोजनासाठीच बोलावलं होतं की... माझं मन साशंक झालं. खास वाढदिवसाचं भोजन म्हणजे खूप तयारी असेल अशी माझी (भारतीय) समजूत. साधारण साडेबारा वाजता दोघी बहिणी स्वयंपाकघरात गेल्या. गॅसवर पाणी उकळत होतं. मग्दालेनानं स्पागेतीचं पाकीट त्यात रिकामं केलं. लेआनं झटपट सॅलड बनवलं. रात्री शिजवलेल्या मांसाचा मोठा तुकडा फ्रीजमधून टेबलावर आणून ठेवला. पाव व दोन तीन प्रकारचं चीज काढलं. गुळाच्या ढेपेसारखा चीजचा एक तुकडा घेऊन लेआने त्याचा चुरा खरवडून तो सूपमध्ये टाकला. श्री. बेलार्दो यांनी चार-पाच तर्‍हेच्या वाईनच्या बाटल्या मेजावर मांडल्या. अर्ध्या पाऊण तासात भोजन तयार!

आपल्याकडं खास भोजनासाठी आठवड्याची तयारी लागेल. रांधणं, शिजवणं, उकडणं... किती प्रकार. 'उदर भरण नोहे, जाणिजे यज्ञकर्म' या वृत्तीने सर्व तयारी कशी साग्रसंगीत. प्रत्येक भोजनासाठी ताजा बेत. प्रत्येक भाजीला 'ह्यूमन टच'ची फोडणी हवी. युरोपमध्ये झटपट संस्कृती. सगळेच पदार्थ बाजारात विकत मिळतात. संस्कृतीतील फरक स्वयंपाकघरामध्ये प्रकर्षानं जाणवला.

भातावर वरण ओतावं, तसं माझ्या मित्रानं स्पागेतीवर ऑलिव्ह ऑईल ओतलं आणि वर चवीला चीजच्या चुर्‍याचा थर चढविला. काट्याभोवती गुंडाळी करून घास घ्यायला सुरुवात केली. बाकी स्पागेतीचा घास घ्यावा इटलीकरांनी. आपण काट्याभोवती एक घास गुंडाळावा तोच त्यांची अर्धी प्लेट रिकामी. कोल्हा आणि करकोचा ही गोष्ट आठवली.

अधूनमधून वाईनचे घुटके घेत, स्पागेती खाणं चाललं होतं. अर्ध्या तासात जेवण आटोपलं. जेवणानंतर थोडा वेळ गप्पा झाल्या आणि आम्ही एकमेकांचा निरोप घेतला. कारण एक वेळ भोजनाशिवाय इटलीकर वेळ मारून नेतील; परंतु सिएस्टाशिवाय त्यांचं पान हलत नाही. दुपारी २ ते ४ या वेळात सर्व इटलीकर बिछान्यावरच आढळतात.

छोट्या अ‍ॅनाला भाऊ नव्हता. तिला खेळण्यासाठी भावंडं हवं होतं; पण प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे तिच्या आईला ते शक्य नव्हतं. अ‍ॅना मला म्हणायची, "तूच माझा भाऊ हो ना!" ती चिमुरडी माझ्या अंगाखांद्यावर बागडायची. तिच्या छोट्या स्वतंत्र खोलीत मला खेळायला भाग पाडायची. घरातील एका लाकडी ठोकळ्याला कवेत घेऊन ती सर्वांन सांगायची, "हा माझा भाऊ."

खाऊ आणि खेळणी यांचा कितीही मारा केला, तरी मुलांना समवयस्काचीच संगत हवी असते. त्यांच्यात ती गुंतत असतात आणि वाढत असतात.

एकदा मी त्यांच्या घरी गेलो असता "मला तुमच्याशी खाजगी बोलायचं आहे", असं म्हणत अ‍ॅनाने अक्षरशः मला तिच्या खोलीत ओढत नेले. तिची आई हा प्रकार पाहून गालातल्या गालात हसत होती.

मी खोलीत गेल्यावर तिने दरवाजा लावून घेतला व हळू आवाजात म्हणाली, "तुझ्याकडे पोस्टाचे स्टँप आहेत का?"

"कशासाठी हवेत?" मी विचारले.

"माझ्या बॉयफ्रेंडला मला पत्र पाठवायचे आहे... मॉर्को मला खूप खूप आवडतो..."

"कुठं भेटला तो तुला?" मी विचारले.

"तो माझ्या आत्याचा मुलगा. आम्ही समुद्रावर फिरायला गेलो होतो ना, तिथं तो मला भेटला..." ती गोड हसत म्हणाली.

माझ्या डायरीत एक भारतीय स्टँप होता. मी तो तिला दिला. वेड्यावाकड्या रेषा रेखाटलेला व त्यावर हृदयाचे चित्र काढलेला एक कागद तिनं पाकिटात घातला व त्यावर तो स्टँप चिकटविला. हळूच त्यांचं किस घेतलं आणि पोस्टात टाकण्यासाठी माझ्या हवाली केलं. दार उघडताना मात्र तिनं ताकीद दिली: "आईला काहीही कळता कामा नये!"

"काय गं सांगितलं फादरांना?" आईनं विचारलं. तेव्हा ती लाजून म्हणाली, "आमचं सिक्रेट आहे, तुला नाही सांगायचं." आईला काही सांगू नकोस, असं तिनं मला नजरेनं खुणावलं!

एक दिवस मग्दालेना गप्पांच्या ओघात मला म्हणाल्या, 'फादर फ्रान्सिस, आम्ही दोघी बहिणी व निनो (अँथनी) हा आमचा लाडका भाऊ. वयाच्या १८व्या वर्षी त्याला आजार झाला व त्यातच तो गेला. आमच्या घराचं सगळं वैभवच जणू नाहीसं झालं. माझे आईवडील अजून त्या धक्क्यातून बाहेर पडले नाहीत. भावाची स्मृती जागी होताच डोळे पाण्यानं भरतात... तुम्हाला मी पहिल्या वेळेस पाहिलं तेव्हा का कुणास ठाऊक, मनाला वाटलं... माझा भाऊ परत आलाय..." त्या मध्येच थांबल्या. आपल्या खोलीत गेल्या. डोळे पाणावलेलेच होते... पट्ट्यापट्ट्याचा जाडजूड एक स्वेटर स्वेटर घेऊन त्या आल्या. "माझ्या लाडक्या भावासाठी स्वत:च्या हातानं मी हा विणलाय... आता थंडीचा जोर वाढत आहे. त्यासाठी घे तू! खूप उबदार आहे हा... आमच्या निनोची स्मृती..." मी भारावून गेलो. काय बोलावं ते मला सुचलं नाही. क्षणभर आम्ही दोघं स्तब्ध. भावाचं नातं जोडण्याच्या आपल्याकडील राखीच्या प्रथेची मी त्यांना माहिती दिली आणि त्या स्वेटरचा स्वीकार केला. डबल विणीचा तो स्वेटर खूपच उबदार होता. अंगावर चढवून मी त्यांचा निरोप घेतला.

निवासस्थानी पोचेपर्यंत मनात अनेक तरंग उठत होते... त्यांचे ते आसवांनी भरलेले डोळे, कंपित स्वर, मी निघताना घरातली ती बोलकी शांतता... प्रेम, माया, जिव्हाळा सातासमुद्रापलीकडेही एकाच रेषेत प्रवास करतात. माणसाच्या अंतरंगातील नातेसंबंधांची जाणीव कुठल्याही प्रदेशात तितकीच उत्कट असते म्हणायची... पण माझं प्रश्नांकित मन शांत बसायला तयार नव्हतं. त्या कुटुंबासाठी मी काय केलं होतं? काहीच नाही. मग आपल्या भावाच्या चेहर्‍यावरील खुणा त्यांना माझ्या मुद्रेवर कशा वाचता आल्या? देवाला ठाऊक!

युरोपच्या धुराड्यातून सोन्याचा नसला, तरी संपन्नतेचा धूर बाहेर पडतो. भांडवलशाही समाजरचनेमुळे आर्थिक सुबत्ता आली आहे. युनियन चळवळीमुळे कामगारांना न्याय मिळणं सुलभ झालं आहे. आधुनिक सुखसोयींचा पाऊस युरोप-अमेरिकेत कोसळत असतो आणि तरीही पश्चिमी राष्ट्रं खर्‍या अर्थानं सुरक्षित आहेत, असं वाटत नाही. अनिश्चितता आणि युद्धाची भीती यांच्या परजलेल्या तलवारी त्यांच्या डोक्यावर टांगलेल्या जाणवतात. लोकशाही आणि नागरी स्वातंत्र्य याचे कितीही डिंडिम त्यांनी वाजविले तरी तो समाज भीतीच्या प्रचंड दडपणाखाली वावरत आहे. निर्भयतेचा अभाव मला युरोपमध्ये अनेक ठिकाणी जाणवला. त्याचा प्रत्यय या कुटुंबातच आला.

मग्दालेनाला भीतीने ग्रासलं होतं. महासत्तांमधील स्पर्धेमुळंए तिसर्‍या महायुद्धाला तोंड फुटलं तर... या विचारानं त्यांचा थरकाप उडाला. इटलीचे रक्षण करण्यासाठी 'नाटो' करार करावा लागतो, यातच त्यांना आपल्या देशाचं दुबळेपण आणि परावलंबित्व दिसलं; पण ते उसनं बळ उठविलं, तर इटलीचा अफगाणिस्तान होण्यास विलंब लागणार नाही, असं त्यांचं मत ठरलेलं आहे.

१३ मे १९८२ रोजी दुसरे जॉन पॉप यांच्यावर दिवसाढवळ्या खुनी हल्ला झाला. कबुतरावर गिधाडानं घातलेली ती झडप होती. दहशतावादाच्या दुष्ट दूतांनी मंदिरातील वेदीलाच रक्तानं स्नान घालण्याचा केलेला तो दुबळा प्रयत्न होता. मग्दालेनाच्या दृष्टीकोनातून पोप हे शांततेचं प्रतीक. त्या प्रतिकाला झालेल्या जखमेमुळे त्या घायाळ झाल्या, उद्विग्न झाल्या, त्या गोष्टीचा त्यांनी धसका घेतला. त्या मानसिक धक्क्यातून बाहेर पडायला त्यांना खूप अवधी लागला. त्यांच्या कोमल आणि संवेदनक्षम मनाला त्या आघातामुळे खोलवर इजा झाली. आठ्यांचं जाळं त्यांच्या कपाळावर दिसू लागलं. जीवनावरची आणि जगण्यावरची त्यांची श्रद्धाच जणू उडाली. "माझ्या मुलीचं, माझ्या पतीचं, माझ्या कुटुंबियांचं भवितव्य काय? आज पोपवर, उद्या आम्हां कुणावरही पिस्तुल रोखलं जाईल," अशा विचारात त्या दंग असायच्या.

आणि व्हायचं तेच झालं! त्यांचा तोल ढळला. शून्यात नजर लावून त्या आसवं गाळीत बसायच्या. छोट्या अ‍ॅनासाठी हा अजब अनुभव होता. आपल्या आईला शांत करण्याचा ती प्रयत्न करू लागली. श्री. बेलार्दो यांनी त्यांच्यासाठी प्रख्यात मानसोपचातज्ज्ञांचं औषधपाणी सुरू केलं. एके दिवशी श्री. बेलार्दो यांनी मला घरी बोलावून घेतलं. वातावरण थोडसं गंभीर भासलं. सौ. बेलार्दो यांनी दोन दिवस अन्नपाण्याला स्पर्श केला नव्हता. त्यांची समजूत काढण्यासाठी त्यांची बहीण लेआ तिथं आली होती. घराबाहेर पाऊल टाकण्यास सौ. बेलार्दो तयार नव्हत्या. सर्वत्र जणू दहशतवादीच दिसत होते तिला.

"फादर चर्चमध्ये प्रार्थना करणार आहेत. तू प्रार्थनेला चल म्हणजे तुला बरं वाटेल," लेआनं सुचविलं.

हो ना करता त्या तयार झाल्या. लेआ आणि मी त्यांना घेऊन पायीच एका चर्चमध्ये गेलो. तिथं प्रार्थनेत काही वेळ घालविला. प्रार्थनेच्या वेळी ख्रिस्ती भाविकांना 'प्रसाद' म्हणून पावाचा तुकडा देतात. मग्दालेना वृत्तीनं धार्मिक, पण त्या दिवशी त्यांनी तो प्रसाद घेण्यास चक्क नकार दिला. कारण विचारलं तर त्या म्हणाल्या, "तुम्ही त्यात विष मिसळलं नसेल कशावरून?"

महिनाभरात त्यांना बरं वाटू लागलं. त्यांची बहीण चार दिवस राहून गावी निघून गेली. नवजात अर्भकाला जपावं तशी श्री. बेलार्दो यांनी पत्नीची काळजी घेतली. वेळोवेळी ते तिला औषधाच्या गोळ्या द्यायचे. तिची विचित्र वागणूक पाहून ते कधी तिच्यावर संतापले नाहीत, की चिडले नाहीत. त्यांनी धीर सोडला नाही. गाडीचं एक चाक नादुरुस्त झालं, की संसारी माणसाची कशी त्रेधातिरपिट उडते, हे मी पाहिलं. युरोपमध्ये हे विशेष जाणवतं. माहेर, सासर, गणगोत असा गोतावळा तिथं नाही. सगळी स्वतंत्र घरटी. ज्यानं त्यानं आपला क्रूस उचलून चालायचं.

हळूहळू सौ बेलार्दो पूर्णपणे बर्‍या झाल्या. त्या घरट्यात पुन्हा हास्य विनोदाला बहर आला. आनंद व्यक्त करण्यासाठी एका संध्याकाळी रोमजवळील समुद्रकिनार्‍यावर जायचं ठरलं. निळ्याशार लाटा किनार्‍यावर येऊन आदळंत होत्या. मावळत्या सूर्याच्या साक्षीनं आमच्या गप्पा चालल्या होत्या. मी त्यांना म्हणालो, "सारं कसं विचित्र! तुम्ही तिघं मला भाऊ मानता. तुमच्यावर कठीण प्रसंग आला तेव्हा तुम्ही मला बोलावलं. कुटुंबाचा घटक म्हणून मला तुम्ही वागविता... लवकरच मी मायदेशी निघून जाईन. मग तुम्ही मला विसराल..."

नाही, तसं कधीच होणार नाही. आम्ही तुला भेटायला भारतात येऊ. मी आतापासून इंग्लिश शिकायला सुरुवात केली आहे," श्री बेलार्दो म्हणाले.

मग्दालेनानं त्यांच्या सुरात सूर मिसळला. "मी पण येणार हं..." अ‍ॅना लाडिकपणे म्हणाली.

माझा निघण्याचा दिवस उगवला. सर्वात अस्वस्थ झाली अ‍ॅना... दिवसभर तिनं रडून डोळे लाल केले. दुपारचं भोजन मी त्यांच्याकडे घेतलं. जूनच्या उकाड्याचे ते दिवस! डबल विणीचा तो जाडजूड स्वेटर मग्दालेनाच्या हाती परत देत मी म्हणालो, " हा तुमच्याकडेच राहू द्या. आमच्या देशात मी त्याचा वापर करू शकणार नाही. उगाच फडताळात पडून राहील. माझी स्मृती म्हणून तुमच्याकडे तो ठेवून घ्या."

थोड्याशा अनिच्छेनं; पण मोठ्या मायेनं त्यांनी तो स्वीकारला. निरोप घेण्याआधी काही क्षण शांत राहून आम्ही प्रार्थना केली. निघताना कुणाच्या कंठातून शब्द फुटेनात. छोट्या अ‍ॅनाने माझ्या गालाच गोड पापा घेतला व रडवेल्या सुरात ती म्हणाली, "क्वाँदो रितोर्नी? (केव्हा परत याल?)"

मी उत्तर दिलं, "तुझा लग्नाला."

रोमहून मी भारतात परतलो. अधूनमधून आम्ही एकमेकांना पत्र पाठवितो. माझ्या वसईतील मित्राची पत्नी ज्युली ही हवाईसेविका आहे. रोमला तिच्या फेर्‍या व्हायच्या. बेलार्दो कुटुंबियांशी मी तिची ओळख करून दिली होती. अ‍ॅनाला ज्युलीचा भारी लळा. तिच्या लांबसडक आणि काळ्याभोर केशसंभाराचं फारच आकर्षण.

कधी रोमचं विमान लागलं म्हणजे ज्युली अ‍ॅनाकडे फेरी मारते. एकदा ज्युलीनं मला अ‍ॅनाकडून एक मोलाचं पत्र आणलं.
प्रिय फादर,
 मला तुमची फार आठवण येतेय. मी तुमच्यासाठी प्रार्थना करते. तुम्ही माझ्यासाठी प्रार्थना करता ना? मी तुमच्यासाठी एक गंमत पाठवून देते.
तुमची लाडकी,
अ‍ॅना.
काय होती ती गंमत? अ‍ॅनाचा पडलेला पहिला दूधदात. एक फार मौल्यवान अशी भेट तिनं माझ्यासाठी पाठवून दिली होती.

बुद्धाच्या दाताप्रमाणं मी तो दात जपून ठेवला आहे.

- oOo-

पुस्तकः ओअ‍ॅसिसच्या शोधात
लेखकः फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो
प्रकाशकः राजहंस प्रकाशन
आवृत्ती दुसरी (१९९६)
पृष्ठे ७२-७७






वेचताना... : ओॲसिसच्या शोधात

लेखनाच्या दर्जावरुन नव्हे तर लेखकाच्या ’आडनावा’वरून किंवा त्याच्या साहित्यबाह्य मतांवरून त्याच्या लेखनाला न वाचताच बाद करून टाकण्याची आपल्याकडे परंपरा आहे. एवढं पुरेसं नाही म्हणून की काय वर आपापले गट असतात, इतर सार्‍या निकषांत बसत असला पण आपल्या गटातला नसला तर त्याच्या लेखनाची दखल न घेणे, त्यावर ताशेरे ओढणे हे ही चालते. नवे-जुने, देशीवादी-आधुनिक वगैरे कळप आपापली ’भूमी’ राखून असतात. त्यातच देशातील बहुसंख्येच्या बाहेरच्या सामाजिक गटातला लेखक असेल मग तर विचारायलाच नको.

त्यामुळे ’फादर’ दिब्रिटोंचं ’ओॲसिसच्या शोधात’ वाचलंस का?’ या माझ्या प्रश्नावर ’आम्ही खूप वाचतो बरं का’ असा दावा करणारे बरेच जण माझ्याकडे विचित्र नजरेने पाहू लागले होते. इतके सुरेख पुस्तक वाचून त्यातला आनंद घेता आला नाही, हे असल्या पूर्वग्रहदूषित मनाच्या व्यक्तींचे दुर्दैव म्हणायला हवे.

मध्यंतरी एका साहित्य-संमेलनाच्या अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत मीना प्रभू उमेदवार होत्या तेव्हा साहित्यिकांनी ’प्रवासवर्णन’ हा लेखनप्रकार साहित्य मानावा की नाही असा वाद निर्माण केला होता. सामान्यत: पर्यटनाचे अनुभव लिहिणे हा ढोबळमानाने प्रवासवर्णनाचा घाट असतो. यात प्रामुख्याने ज्या ठिकाणाला भेट दिली तिथली माहिती, तात्कालिक अनुभव, इतिहास, आदि माहितीचा भराव असतो.

पण फादर दिब्रिटोंच्या युरोप भेटींवर आधारित या लेखनाला प्रवासवर्णन या सदरात टाकता येणार नाही. याचे कारण म्हणजे यातील दृष्टीकोन पर्यटकाचा नाही. ज्या देशांना, शहरांना भेट दिली तेथील प्रसिद्ध ठिकाणांना दिलेल्या भेटींच्या आधारे लिहिलेले हे लेखन नाही. ज्या देशांना भेटी दिल्या त्या समाजातील व्यक्तींशी समरस होताना आलेल्या अनुभवांना शब्दबद्ध करुन समोर ठेवण्याचा हा प्रयत्न आहे. यात माहितीची भरताड, पर्यटनाची हौस यापेक्षाही त्या त्या ठिकाणच्या समाजातील मूलाधाराशी जोडून घेण्याचा प्रयत्न आहे. कारण यात निव्वळ भेटींपेक्षा ’वास्तव्या’चा भाग अधिक आहे.

दिब्रिटो हे फादर असल्याने चर्चच्या माध्यमातून झालेले हे दौरे ख्रिश्चन परंपरांच्या संदर्भाशिवाय मांडले जाणे अशक्यच होते. पण केवळ जाताजाता येणारा उल्लेख इतकेच त्याचे स्थान या लेखनात आहे असे माझे मत झाले. एरवी युरोपच्या समाजाच्या तत्कालीन परिस्थितीचे आकलन करण्याचा, तिला भिडण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे. हे करत असतानाच त्यांनी अनेक ठिकाणी भारतीय समाजाची आणि युरोपिय समाजाची तुलना करून पाहण्याचा प्रयत्नही केला आहे. आणि पूर्वग्रहदूषित मने गृहित धरतील तसे हे विवेचन एकांगी अजिबातच नाही. ज्ञानोबा-तुकोबाला सोबतीला घेऊन त्यांनी अनेक ठिकाणी भारतीय समाज, परंपरा यांच्याबाबत तुलनात्मक केलेले भाष्य विचारात घेण्याजोगे आहे. खरंतर हा त्यांच्या प्रवासाचा अनुभव नसून 'अनुभवाचा प्रवास' आहे असे म्हटले तर ते अधिक सयुक्तिक ठरेल. ज्या काळात मोबाईल, इंटरनेट, आदि तंत्रज्ञान उपलब्ध नव्हते; जेव्हा भारतात लॅंडलाईन फोन ही देखील समाजात मूठभर प्रतिष्ठितांची चैन होती आणि परस्पर-संपर्कासाठी पत्र हे एकच माध्यम उपलब्ध होते, त्या काळात दिब्रिटोंनी देशाच्या सीमा ओलांडून अनेक परदेशस्थ व्यक्तींशी, माणसांशी प्रस्थापित केलेल्या नात्यांचा हा लेखाजोखा आहे.

इथे निवडलेला वेचा त्यांच्या इटलीतील वास्तव्यादरम्यान एका कुटुंबासोबत घालवलेल्या काही काळासंदर्भात आहे. तोडकेमोडके इटालियन शिकलेले फादर आणि इंग्रजीचा गंध नसलेले इटालियन जोडपे आणि त्यांची छोटी मुलगी यांच्यात निर्माण झालेल्या ऋणानुबंधाची ही गोष्ट आहे. पण निव्वळ तितकेच न राहता त्या दरम्यान फादर इटलीतील समाज, त्यांची जीवनपद्धती, खाद्यसंस्कृती, त्यांच्या जगण्यातले ताण-तणाव इत्यादींना स्पर्श करून जातात. त्यातल्या सर्वात छोट्या सदस्याशी - अनाशी - तर त्यांची छान दोस्ती होऊन जाते. या लेखात छोटी असलेली आना पुढे बरीच वर्षे त्यांच्या संपर्कात होती. पुढे तरुण आनाशी झालेल्या संवादावर पुढे आणखी एक लेख याच पुस्तकात त्यांनी लिहिला आहे. या दोन टप्प्यातील संवादावरुन अनाच्या व्यक्तिमत्वात झालेल्या स्थित्यंतराच्या निमित्ताने तेथील संस्कृतीचे काही पैलू डोकावून जातात.

वाचन हा ज्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे, अशांसाठी काही पुस्तके पुन्हा पुन्हा वाचण्यासाठी असतात. अशा पुस्तकांच्या माझ्या यादीत 'ओअ‍ॅसिसच्या शोधात' हे पुस्तक आजही समाविष्ट आहे.

शाब्दिक, शारीरिक हिंसा, विध्वंस, द्वेष, असूया, हेवेदावे इत्यादींचा मारा असह्य होतो तेव्हा मी हे पुस्तक उघडतो. माणसाच्या माणसावरच्या विश्वासावरचा माझा डळमळीत झालेला विश्वास पुन्हा दृढ होतो.

('या पुस्तकातील एक वेचा: http://vechitchaalalo.blogspot.com/2017/10/Oasis.html ) 

सोमवार, ९ ऑक्टोबर, २०१७

विचारांच्या मूल्यमापनाची परिमाणे

('पं. नेहरु: एक मागोवा' - डॉ. न. गो. राजूरकर, प्रा. नरहर कुरुंदकर)

हटवादीपणाने व आग्रहाने अमुकच एक सत्य आहे असे आपण कसे म्हणू शकू? नेहरुंना असे वाटे की, सर्व प्रश्नांवर आपण आपले मन खुले ठेवले पाहिजे. विचारांचा हा मोकळेपणा वैज्ञानिक दृष्टीसाठी अत्यंत आवश्यक आहे. त्यामुळे विविध प्रश्नांकडे ठोकळेबाजपणे पाहण्याची कम्युनिस्टांची पद्धत त्यांना चुकीची वाटे. साचेबंद विचार करुन आपण फक्तच चुकीचा विचार करतो, इतकेच नाही तर जनतेने योग्य मार्गाने विचार करावा, त्यांची विचारक्षमता वाढावी यालाही आपण अडथळे करतो. भारतीय कम्युनिस्टांविषयी तर त्यांच्या मनात विशेष राग होता. भारतासमोर कोणते प्रश्न आहेत आणि ते कसे सोडवावे लागतील याबाबत कम्युनिस्टांना संपूर्णपणे अज्ञान आहे, असे नेहरुंना वाटे. भारतीय कम्युनिस्ट मार्क्सवादी तत्त्वज्ञानाच्या आधारे हिंदुस्थान समजून घेण्याचा प्रयत्न करत होते. नेहरुंना असे वाटे की, भारतातील परिस्थिती आधी समजून घ्यावी आणि या परिस्थितीच्या संदर्भात मार्क्सच्या तत्त्वज्ञानातील कोणता भाग व्यवहार्य आहे हे ठरवावे. १९ व्या शतकात युरोपात जी राजकीय आणि आर्थिक परिस्थिती होती तिच्या आधारे मार्क्सवादाचे चिंतन चालू आहे. दरम्यान परिस्थिती पुष्कळच बदललेली आहे. विसाव्या शतकात निर्माण झालेले प्रश्न निराळे आहेत. विसाव्या शतकातील भारतासारख्या अविकसित देशात मार्क्सचे चिंतन पुष्कळसे अप्रस्तुत होते. हे जर कळाले नाही तर मग आपण वास्तवापासून आणि वैज्ञानिकतेपासून खूपच दूर जातो.

नेहरुंनी कम्युनिस्टांना पुन:पुन्हा एक गोष्ट सांगण्याचा प्रयत्न केला. त्यांचे म्हणणे असे आहे की, १९ व्या शतकातील मार्क्स विसाव्या शतकात आता पूर्णपणे कालबाह्य झालेला आहे. इतर कम्युनिस्ट विचारवंत - विशेषतः लेनिन - विसाव्या शतकाच्या अगदी आरंभीच्या काळात विचार करत होता. ज्या परिस्थितीत, ज्या वातावरणात, जे प्रश्न डोळ्यांसमोर ठेवून ही माणसे विचार करत होती, ती परिस्थिती, ते प्रश्न आता संपूर्ण बदललेले आहेत. विशेष म्हणजे मार्क्सवाद्यांसमोर युरोप आणि अमेरिकेचे प्रश्न होते. त्यांनी आशिया-आफ्रिकेच्या संदर्भात विचार केलेला नाही. म्हणून भारतासारख्या अविकसित देशाचा विचार करताना ते सारेच प्रश्न संपूर्णपणे गैरलागू होतात.

मार्क्सही शेवटी आपल्या काळाचे अपत्य होता. इंग्लंडमध्ये औद्योगिक क्रांती घडत होती, या औद्योगिक क्रांतीच्या आरंभावस्थेत त्याने केलेले चिंतन त्या काळच्या दृष्टीने अतिशय योग्य होते. पण इंग्लंडमधील असह्य असणारे १९व्या शतकाच्या मध्यावरचे अनैसर्गिक जीवन हा काही जीवनाचा स्थायीभाव नव्हे. ते सर्वत्रच तसे असणार नाही. इंग्लंडमध्येही नेहमीच तसे राहिलेले नाही. १९ व्या शतकाच्या मध्यावर उभ्या असणार्‍या इंग्लंडच्या संदर्भात मार्क्सचे विचार बरोबर असू शकतील; परंतु या विचारांचा आजच्या अविकसित जगातील प्रश्न सोडवायला फारसा उपयोग नाही. भारतासमोर असणारे प्रश्न भारताच्या संदर्भात समजून घेतले पाहिजेत आणि वर्तमान जगाच्या संदर्भात हे प्रश्न सोडविले पाहिजेत. आपले प्रश्न विसरून जाऊन आणि वर्तमान जग विसरून जाऊन मार्क्सच्या विवेचनाच्या आधारे प्रश्न सोडविण्याचा उद्योग फारसा यशस्वी होणारा नव्हे. काळ बदलला म्हणजे नुसते प्रश्नच बदलत नाहीत; ते सोडविण्याच्या पद्धती बदलतात. मार्क्सच्या विचारावर अवलंबून राहणे हे याचे उत्तर नव्हे.

नेहरुंचे असेही म्हणणे होते की, मार्क्सने अस्तित्वात असलेल्या ऐतिहासिक प्रवाहांचे अतिशय योग्य आणि यथार्थ मूल्यमापन केले होते; परंतु जे प्रवाह नव्याने अस्तित्वात येत होते त्यांची जाणीव मार्क्सला झाली नाही. हे नवे प्रवाह अस्तित्वात आल्यामुळे जुने चित्र काही प्रमाणात बदलत होते. मार्क्सने त्याचा विचार केला नाही. अर्थात याबद्दल मार्क्सला दोषी धरण्यात अर्थ नाही. कारण ज्या वेळी त्याचे चिंतन आणि लेखन चालू होते, त्यावेळी अस्तित्वात असलेली परिस्थिती आधारासाठी घेऊनच मार्क्सला विचार करणे भाग होते, आपले निर्णय देणे भाग होते. हे मार्क्सचे विवेचन घडून गेल्यानंतरच्या काळात जर नवे घटक अस्तित्वात आले असतील तर त्याचा विचार करण्याची जबाबदारी आपल्यावर येऊन पडते. मार्क्सच्या काळात राजकीय लोकशाही अस्तित्वातच नव्हती. प्रौढ मतदानावर आधारलेल्या लोकशाहीचा उदयही मार्क्सच्या नंतरच्या काळात अस्तित्वात आलेली सर्वात महत्त्वाची घटना आहे. जोपर्यंत ही लोकशाही अस्तित्वात नव्हती, तोपर्यंत घटनात्मक आणि लोकशाही मार्गाने समाजजीवनात बदल घडवून आणणे शक्यच नव्हते आणि त्यामुळे सशस्त्र क्रांतीशिवाय मार्क्ससमोर समाजपरिवर्तनाचा दुसरा कोणताही मार्ग उपलब्ध नव्हता. सशस्त्र क्रांती हा क्रांतीचा एकमेव मार्ग हे जे मार्क्सचे प्रतिपादन, ते सार्वत्रिक नाही. ज्या कालखंडात मार्क्स वावरत होता त्या कालखंडातील परिस्थितीच्या आधारे घेतलेला तो निर्णय आहे.मार्क्सनंतरच्या काळात जगातील वेगवेगळ्या देशांत जनतेला व्यापक प्रमाणात मतदानाचा अधिकार मिळाला. या व्यापक मतदानामुळे शासनाच्या स्वरूपातच मूलभूत बदल होऊन जातात. जनतेच्या हाती आलेली मतदानाची शक्ती हे एक महत्त्वाचे हत्यार आहे. समाज परिवर्तन आवश्यक दिशेने घडवून आणण्यासाठी आता जनता प्रभावीरित्या शासनावर दडपण आणू शकते. ही घटना मार्क्सच्या डोळ्यांसमोर नव्हती; मार्क्सला या घटनेची कल्पनाही करता आली नाही.

मार्क्सनंतरच्या काळात अजून काही घटना राजकीय क्षेत्रात प्रविष्ट झाल्या; त्यांचाही विचार आपण करायला पाहिजे. या घटना म्हणजे मजुरांच्या आणि शेतकर्‍यांच्या प्रचंड संघटना होत. ही संघटित असणारी शक्ती एक नवीनच परिस्थिती निर्माण करते. मजुरांच्या संघटना अस्तित्वात असल्या म्हणजे त्यांचे अस्तित्व हेच सधन वर्गावर एक फार मोठे दडपण असते. शासन करणारा वर्ग आणि सधन समाज त्यांना काही प्रमाणात या नव्या वस्तुस्थितीशी मिळतेजुळते घेणे भाग असते. यामुळे आर्थिक लोकशाहीचा प्रारंभ होतो. मार्क्सिस्टना असे वाटले की, भांडवलाशाहीच्या विकासाबरोबर काही जणांच्या हातात सत्ता आणि संपत्तीचे केंद्रीकरण होऊन जाईल; पण तसे घडले नाही. मार्क्सवादी लोक औद्योगिक क्रांतीच्या संदर्भात विचार करत होते. त्यांना पुढे येणार्‍या घटना दिसू शकल्या नाहीत. सत्ता आणि संपत्ती काही जणांच्या हाती केंद्रित होण्याऐवजी सत्तेचा पाया व्यापक झाला आणि म्हणून शासनावर जनतेचे दडपण वाढत गेले. संपत्ती काहीजणांच्या हातात केंद्रित झाली; पण उरलेल्या समाजात दारिद्र्य आणि बेकारी वाढली नाही. उलट सार्वमतावर आधारलेली लोकशाही आणि मजूर संघटना यांच्या संमिश्र प्रभावामुळे मजुरांच्या हाती काही सवलती पडल्या. त्यांचे जीवनमान व परिस्थिती काही प्रमाणात सुधारली. म्हणजे समाजाचे जे दोन गटांत विभाजन व्हायला हवे होते ते झालेच नाही. दारिद्र्य आणि बेकारीचा फैलाव यालाही नियंत्रण बसले. संपत्तीच्या केंद्रीकरणालाही आळा बसला. जे घडेल हे मार्क्सचे भाकित होते ते फारच थोड्या प्रमाणात घडले. कारण नवे निर्माण झालेले घटक आपापल्या क्षेत्रात प्रभावी होतच होते.

सामाजिक न्याय आणि समाजपरिवर्तनाची इच्छा यांना राजकीय परिस्थितीमुळे नवी गती प्राप्त झाली. सातत्याने परिस्थितीत मूलभूत बदल होत आहेत. या घटना घडत असताना राजकारणात नव्या पद्धतीच्या संघटना अस्तित्वात येत आहेत. तंत्रशास्त्रात क्रांतिकारी बदल होत आहेत. हे बदल मार्क्सलाच काय पण १९व्या शतकात कोणालाच जाणवणे शक्य नव्हते. ज्या काळात मार्क्स जन्माला आला, त्या काळात एक टंचाईची परिस्थिती होती. सर्वांच्या गरजेला पुरेसे होईल एवढे उत्पादनच उपलब्ध नव्हते. जे पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध नाही त्याचे न्याय्य वाटप कसे करावे हा महत्त्वाचा प्रश्न होता. यातून नवे ताण आणि सर्व प्रकारचे संघर्ष उदयाला येत होते. सर्वांच्या गरजा पूर्ण होऊ शकतील इतके उत्पादन उपलब्ध नसले म्हणजे आक्रमणाची प्रवृत्ती बळावते. जे बलवान आणि सधन असतात ते मिळेल ते ताब्यात घेतात. त्यामुळे उरलेल्या दुबळ्या आणि गरीब सर्वसामान्य जनतेला विविध प्रकारच्या यातना सहन कराव्या लागतात. त्यामुळे सबल आणि दुर्बल, सधन आणि गरीब असा संघर्ष निर्माण होतो. गरजेच्या मानाने आवश्यक असलेले उत्पादन ज्या प्रमाणात कमी असेल त्या प्रमाणात हा संघर्ष अधिक तीव्र असतो. पण आता हा संदर्भच बदललेला आहे.आधुनिक काळात वैज्ञानिक आणि तांत्रिक प्रगतीमुळे भौतिक समृद्धी जनतेच्या आटोक्यात आली आहे. ज्या प्रमाणात उत्पादन वाढत होते आणि या वाढीचे प्रमाण गरजांशी मिळतेजुळते होत जाते, त्या प्रमाणात संघर्षाचे प्रमाण कमी होत जाते. संघर्ष मावळतच जातो. जगातील अनेक देशांत ते प्रत्यक्ष घडून येत असताना आपल्याला दिसत आहे.

अमेरिकेतील संयुक्त संस्थाने हे नव्या काळात याचे एक महत्त्वाचे उदाहरण आहे. आपली उत्पादन क्षमता अमेरिकेने प्रचंड प्रमाणात वाढवीत नेली आहे. त्यामुळे ते सगळ्याच उत्पादनाचे एक बलशाली केंद्र झाले आहे. अमेरिकेतील अब्जाधीश आणि सर्वसामान्य गरीब माणूस यांच्यातील फरक मोठा आहे हे मान्य केले, तरी या सर्वसामान्य माणसाचे सर्वसामान्य जीवनमान खूप उंचावलेले आहे. ज्याला मार्क्सवादी कल्पनेतला कामगार असे आपण म्हणू तो अमेरिकेत शिल्लकच राहिलेला नाही. अमेरिकेत जे घडले आहे (ते) अगदी निराळे आहे. मार्क्सवाद्यांच्या भाकिताप्रमाणे जे घडायलाच हवे होते तसे घडलील नाही. भांडवलशाहीच दरम्यानच्या काळात बदललेली आहे. ती दर क्षणी बदलत आहे. भांडवलशाहीतील संपत्ती गोळा करण्याची प्रेरणा तीच आहे. मिळेल ती सत्ता हातात घेण्याची प्रेरणा तशीच चालू आहे. नफ्याची प्रेरणा आहे, एकेका उत्पादनाच्या क्षेत्रावर एकाधिकार गाजविण्याची प्रवृत्ती आहे; पण याही भांडवलशाहीत सामाजिक न्यायाची प्रेरणा आहे, जनतेचे जीवनमान सुखावह करण्याची इच्छा याही पद्धतीत दिसून येत आहे.

राजकीय क्षेत्रात प्रौढ-मतदानावर आधारलेली लोकशाही आणि वैज्ञानिक क्षेत्रात विकसित झालेले तंत्रज्ञान या दोहोंच्या संदर्भात मार्क्सवादाचा संपूर्ण फेरविचार करणे आता आवश्यक झाले आहे; कारण वर्तमान जगाचे प्रश्न असे आहेत की, त्यांचा विचार करणे मार्क्सला शक्यच नव्हते. म्हणून नेहरूंना असे वाटे की, आता मार्क्सच्या वचनांना आणि विचारांना चिकटून बसण्यात अर्थ राहिलेला नाही. त्यांच्या ठोकळेबाज आग्रहाला तर पूर्वीही अर्थ नव्हता. अनेक प्रश्नांबाबत मार्क्सवादी दृष्टीकोन हा नुसता अहितकारक नाही तर अर्थशून्यही झालेला आहे. या सगळ्या बाबींकडे दुर्लक्ष करणारी पोथीनिष्ठा नेहरुंना अमान्य होती. ज्याला भोवताली आधार नाही त्याचे आंधळे प्रतिपादन करण्यात त्यांना रस नव्हता.

-oOo-

पुस्तकः पं. नेहरु: एक मागोवा
लेखकः डॉ. न. गो. राजूरकर, प्रा. नरहर कुरुंदकर
प्रकाशकः पद्मगंधा प्रकाशन
आवृत्ती दुसरी (२००८)
पृष्ठे ७८-८२

वेचताना... : पं. नेहरु: एक मागोवा

माणसाच्या बुद्धीचा विकास जसजसा झाला, तसतसे त्याची बाह्य धोक्यांची जाणीव वाढत गेली. मग त्याने धोक्यापासून रक्षण करु शकतील अशी भौतिक आणि अध्याहृत अशी दोन प्रकारची साधने त्याने विकसित केली. निसर्ग घटकांच्या दैवतीकरणाने सुरुवात करुन अखेर अमूर्त अशा देव संकल्पनेपर्यंत तो पोचला. स्वतःला सुरक्षित करुन घेण्यासाठी या बाह्य, अध्याहृत खुंट्यांचा आधार घेत असतानाच तो जनावरांप्रमाणे कळपाने राहात होता. जनावरांहून अधिक प्रगल्भ जाणीवा, अपेक्षा नि प्रेरणा विकसित झाल्या, तसतसे त्याला कळपातील परस्पर-व्यवहारांना अधिक काटेकोर करण्याची गरज भासू लागली. त्यातून आचारी (बिहेविरल) धर्माचा जन्म झाला, आणि कळपाचे रूपांतर समाजात झाले. परंतु समाज आणि व्यक्ती यांचे हितसंबंध अनेकदा परस्परांना छेदून जात असल्याने व्यक्तींचा कल अनेकदा सामाजिक - आचारी धर्माचे - नीतिनियम डावलून स्वार्थानुरूप वर्तन करण्याकडे होत असतो. याला प्रतिरोध करण्यासाठी काही चतुर नेत्यांनी आचारी धर्माला यथावकाश देव-संकल्पनेसह पारलौकिक संकल्पनांशी जोडून दिले; आणि आचारी धर्माच्या नीतिनियमांना पावित्र्य संकल्पनेचा आवरणात गुंडाळून सादर केले, ज्यातून ते अनुल्लंघनीय असल्याचा धाक अधिक परिणामकारकपणे घालता येऊ लागला.

परंतु इतकेही पुरेसे होईना. पुढे वेगवेगळ्या धार्मिक समाजातील व्यक्तींची सरमिसळ होऊ लागली आणि त्यातून विविध समाजव्यवस्थांचे परस्परांना छेद जाऊ लागले. आता एक-धर्माचारी समाजच एकत्र वस्ती करून राहील असे बंधन राहिले नाही. त्यामुळे पुन्हा धर्मगट आणि समाज या कल्पना वेगळ्या झाला. आता या सरमिसळ समाजासाठी नीतिव्यवस्था आणि व्यवहार-व्यवस्था निर्माण करणे अपरिहार्य ठरले. विविध तत्त्वज्ञानांच्या माध्यमांतून नवे वैयक्तिक आचारधर्म पुढे आले, तर व्यापारादि परस्पर-व्यवहारासाठी सामाजिक व्यवस्था निर्माण केल्या गेल्या. तत्त्वज्ञानांचे क्षेत्र बुद्धिमंतांचे, तर सामाजिक व्यवस्थेचे क्षेत्र प्रामुख्याने राजकीय/सामाजिक नेत्यांचे ठरले. अर्वाचीन काळात पुन्हा ही विभागणी धूसर होत एखादा तत्त्वविचार एकाच वेळी सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय चौकटी देऊ लागला. कम्युनिझमच्या विचाराने धर्मसंस्थाचे अस्तित्व प्रथमच संपूर्णपणे झुगारून सर्वस्वी अधार्मिक, ऐहिक अशी देऊ केलेली समाजव्यवस्था हा एकोणीसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात नि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात जगात व्यापकदृष्ट्या प्रभावशाली ठरलेला सर्वात अर्वाचीन असा विचार मानला जातो.

पं. जवाहरलाल नेहरु हे केवळ भारताचे पहिले पंतप्रधान इतकीच ओळख घेऊन उभे असलेले व्यक्तिमत्व नव्हते. आपल्या विद्यार्थी दशेतच आंतरराष्ट्रीय राजकारण, समाजव्यवस्था आणि अर्थकारण यांचा सांगोपांग अभ्यास करून भारतात आल्यानंतर संयुक्त प्रांतातील शेतकरी चळवळीच्या माध्यमातून थेट भारतातील समाजाच्या सर्वात वंचित थरातील समाजाशी जोडले गेले होते. स्वातंत्र्यपूर्व कालात त्यांच्यावर कम्युनिझमचा पगडा होता आणि रशियातील त्याच्या प्रयोगाबाबत आस्था. पण त्याच वेळी 'डिस्कवरी ऑफ इंडिया'च्या निमित्ताने भारतीय इतिहास व संस्कृतीचा बारकाईने अभ्यास करून तिच्याबद्दलचा अभिमान आपल्या विचारव्यूहात व दृष्टिकोनात राखूनही राष्ट्रवादाचे संकुचित रूप झाडून टाकून भारतीय स्वातंत्र्याला देशोदेशींच्या स्वातंत्र्य लढ्यांच्या संदर्भात पाहात होते. त्याआधारे एका व्यापक स्वातंत्र्याची संकल्पना मांडत एका बाजूने साम्राज्यवादी नि दुसर्‍या बाजूने फॅसिस्ट सत्तांशी आपला लढा आहे असे बजावून सांगत होते. असे बहुआयामी बहुश्रुत असे हे व्यक्तिमत्व. त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचा मला भावलेला भाग म्हणजे त्यांची वस्तुनिष्ठता, मूल्यमापनाचा आग्रह आणि विचार तसेच निर्णय हे व्यक्ती, समाज, काल आणि परिस्थिती-सापेक्ष असणे मान्य करण्याचा खुलेपणा. त्याचबरोबर ज्यांच्या सोबत प्रवास करायचा त्यांच्यावरच्या निष्ठा, बंधुभाव कायम ठेवतानाच मतभेदांची शक्यता न नाकारणे, 'गिव एवरी डेविल हिज ड्यू' या न्यायाने ज्याला विरोधक मानले, त्याज्य मानले अशा व्यक्ति अथवा विचाराचीही सकारात्मक बाजू - कदाचित अन्य स्थळी, काळी आपले मूल्यमापन वेगळे असू शकते या साठी - नोंदवून ठेवणे.

इथे निवडलेला वेचा हा त्यांच्या मार्क्स, मार्क्सवाद आणि त्याचे भारतीय व पाश्चात्य संदर्भ याबाबत त्यांची भूमिका मांडणारा आहे. पण मी तो निवडला तो कम्युनिजमचा पंचनामा म्हणून नव्हे. मला भावली ती त्यांच्या विचाराची पद्धत. व्यक्ती, त्याचा विचार, अंमलबजावणी, त्याचे संदर्भ, स्थल-काला संदर्भातील सापेक्षता या परिमाणांचा इतका सांगोपांग वेध क्वचितच घेतलेला पहायला मिळतो. त्यामुळे इथे कम्युनिजम कडे मी केवळ 'केस स्टडी' म्हणून पाहतो आहे, आणि त्या निमित्ताने विश्लेषण, मूल्यमापनाचा वस्तुपाठ म्हणून मी हा वेचा निवडला आहे. कम्युनिजमवरची टीका शेअर करणे हा इथे हेतूच नाही! तेव्हा कम्युनिस्ट/कम्युमिजम द्वेष्ट्यांनी खूष व्हायचे कारण नाही, तसेच कम्युनिजम बद्दल आस्था असणार्‍या किंवा कम्युनिस्ट असलेल्यांनी नाराज व्हायचेही कारण नाही.

दुसरा मुद्दा असा की ज्या पुस्तकातून हा वेचा निवडला आहे त्या पुस्तकाचे लेखक खुद्द पं. नेहरु नाहीत. त्यांच्या समग्र लेखनातून विविध विषयांबद्दल त्यांच्या मतांचा मागोवा घेणारे हे लेखन संपादित केले आहे ते नेहरुंचे ज्येष्ठ अभ्यासक डॉ. न. गो. राजूरकर आणि प्रसिद्ध विचारवंत, अभ्यासक, तत्त्वज्ञ - जे स्वतःला मार्क्सवादी म्हणवीत - प्रा. नरहर कुरुंदकर यांनी. तेव्हा या वेच्यातील विचार, तसंच वाक्यरचना तंतोतंत नेहरुंचे आहेत असे गृहित धरण्याचे कारण नाही. याशिवाय या वेच्यात नेहरुंने मार्क्सबाबत केलेले विवेचन या वेच्यासंदर्भात आणि एकुणच त्यातून प्रतिबिंबित होणार्‍या त्यांच्या विचारव्यूहाला लागू करणे आवश्यक आहे. नेहरुंचे बहुतेक लेखन हे स्वातंत्र्यपूर्व कालातले आहे, त्या परिस्थिती-संदर्भात आहे. स्वातंत्र्यानंतर त्यांची मते बदललेली असू शकतात.

यात नेहरुंनी मार्क्सवादाबाबत केलेले भाष्य, केलेली टीका मला किंवा इतर कुणाला सर्वस्वी मान्य असायला हवी असा आग्रह धरण्याचे कारण नाही. (यातील एक दोन मुद्द्यांचा मीच विस्ताराने प्रतिवाद करु शकेन.) कदाचित यातील विचार पुढे कालबाह्य झाल्याचे नेहरुंनी मान्य केले असणे शक्य आहे किंवा कुण्या कम्युनिस्ट विचारवंताने त्याचा प्रतिवाद केला असणेही शक्य आहे.

प्रस्तावना आवरती घेताना पुन्हा एकदा आठवण करतो की हा वेचा कम्युनिजमवरची टीका म्हणून शेअर केलेला नाही, तर त्या टीकेचा दृष्टीकोन अभ्यासावा या हेतूने शेअर केलेला आहे. "मार्क्सही शेवटी आपल्या काळाचे अपत्य होता.", "मार्क्सचे विवेचन घडून गेल्यानंतरच्या काळात जर नवे घटक अस्तित्वात आले असतील तर त्याचा विचार करण्याची जबाबदारी आपल्यावर येऊन पडते. " यासारखी वाक्ये माझ्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाची आणि त्यासंबंधीचे विवेचन अभ्यासनीय ठरते.

(या पुस्तकातील हा वेचा : http://vechitchaalalo.blogspot.com/2017/10/NehruMaagowaa.html)