रविवार, ११ एप्रिल, २०२१

राणीचा जोडीदार

( ब्रिटनची राणी एलिझाबेथ(दुसरी) हिच्या जीवनावर आधारित ’द क्राऊन’ ही मालिका अलिकडे पाहण्यात आली. सरधोपट कथानकातले काही तुकडे अचानक मधल्या काही प्रसंगांना गाळून एकमेकांशी जुळल्यासारखे वाटू लागले. त्यातून राणीपेक्षा राणीचा नवरा... ज्याला अधिकृतपणे 'जोडीदार' म्हटले जाते, प्रिन्स फिलिप याच्या आयुष्यानेच माझे लक्ष अधिक वेधून घेतले. 

तटस्थपणे वा राणीला केंद्रस्थानी ठेवून न पाहता फिलिपच्या स्वत:च्याच नजरेतून त्याच्या आयुष्याकडे पाहिले तर ते कसे दिसेल असा विचार करता ते जसे दिसले, जी संगती लागली ती इथे मांडली आहे. हा एका व्यक्तीचा दृष्टीकोन असल्याने अर्थात स्व-पक्षपाती आहे. पण तरीही त्याचे भरकटलेले बालपण, भंगलेले कुटुंब, त्याच्या वैयक्तिक आयुष्यावर पडलेली राजघराण्याची छाया आणि पुढच्या पिढीबद्दलचे वैफल्य ध्यानात घेण्याजोगे आहे असे मला प्रामाणिकपणे वाटले. प्रिन्स फिलिप यांचे दोनच दिवसांपूर्वी देहावसान झाले. त्याचे औचित्य साधून त्यांची ही कैफियत इथे मांडतो आहे. यासाठी मालिकेबाहेरील काही तथ्यांचा आधारही घेतला आहे.

फिलिपचा जिवलग मित्र मायकेल पार्कर याच्यापासून त्याला राणी आणि मंत्रिमंडळाच्या दबावामुळे दूर व्हावे लागले होते. इथे फिलिप त्याच्याशीच पत्र-संवाद साधतो आहे. )

---

प्रिय मायकेल,

तू दूर गेलास त्याला आता एक दशक उलटले. दरम्यान अधून मधून होणारा फोन आणि पत्रसंपर्क वगळता आपली अनौपचारिक अशी भेट झालेली नाही. या दशकांत इतका तीव्र एकटेपणा क्वचित वाटला असेल. तो वाटावा इतकी मानसिक फुरसतही फारशी मिळाली नाही. राजघराण्याला एक्स्प्रेस गाडीला जोडलेला गार्डाचा डबा ही माझी भूमिका निभावता निभावता स्वत:च्या आत डोकावून पाहण्याची संधीच फारशी मिळाली नाही. पण काल जे घडले त्यातून तुटलेपणाची भावना अनेक वर्षांनी पुन्हा उसळून आली आहे. यापूर्वी माझे आयुष्य भरकटले तेव्हा तू माझा सोबती झाला होतास, माझे तारु बंदराला लावणारा तारणहार झाला होतास. त्यामुळे आज तुझी तीव्रतेने आठवण झाली आणि हे लिहायला बसलो आहे.

मी सध्या स्वित्झर्लंडमध्ये सुटीवर आहे. अर्थात माझ्या तिथल्या मैत्रिणीसोबत. राणीच्या जोडीदाराचे प्रकरण फारसे लपून राहणे शक्य नसते. खुद्द एलिझाबेथलाही ते ठाऊक असावे. पण काल प्रथमच असे घडले की स्वत: राणी लंडनहून स्वत: इथे माझ्या भेटीसाठी आली. माझ्या एकट्याच्या सुटीच्या काळात तिने यापूर्वी असे केले नव्हते. एक व्यक्ती म्हणून माझी खासगी स्पेस तिने कायम जपली आहे. पण ती आज आली ती मला जाब विचारायला... खरंतर ते ही खरे नाही. तिने मला फक्त ’जनतेच्या सहज नजरेस पडू नकोस याची काळजी घे’ इतकाच सल्ला दिला. बस्स. नव‍र्‍याच्या बाहेरख्यालीपणाची माहिती समजूनही कोणताही कांगावा अथवा अकांडतांडव न करणारी पत्नी मिळणे हे त्याचे भाग्यच म्हणावे लागेल? यात थोडा उपहास डोकावला, हो ना? पण ते अपरिहार्यच आहे. पण तरीदेखील मला खात्री आहे की यात समजूतदारपणाबरोबरच- कदाचित त्याहून बरीच अधिक, राणी म्हणून असणारी सामाजिक बंधनांची जाणीव असणार. राणीचा नवरा बाहेरख्याली झाला म्हणून वेगळे होण्याचा पर्याय राणीला असतो कुठे? हे माहित असल्यानेच मी बेदरकार वागलो असा तुझा कदाचित समज होईल. पण तसे नाही.

हे आज ना उद्या होणार याची मला पुरेपूर कल्पना होती. राणीचा जोडीदार हा कायम जनतेच्या, सामान्यांच्या नजरेसमोर असतो. त्यांच्या नजरेपासून स्वत:ला वाचवणे त्याला शक्यच नसते. आणि त्याचे प्रेमपात्र खमंग नि चविष्ट गॉसिपचा भाग होणार हे उघड होतेच. त्यामुळे ही बातमी राणीपर्यंत पोचल्याचे मला काहीच आश्चर्य वाटले नाही; आश्चर्य याचे वाटले की याबद्दल जाब विचारायला तिने इतकी वर्षे वाट पाहिली. आणि तरीही तिने आपला पत्नी म्हणून अधिकार वापरला नाही, ती केवळ राणी म्हणूनच आली, मला भेटली आणि निघून गेली...'तुझे हे प्रकरण जनतेच्या समोर फार सहजपणे उघड होऊ नये याची काळजी घे’ इतकाच सल्ला देऊन. यात बाहेरख्याली पतीच्या क्षुब्ध पत्नीपेक्षा आपल्या स्थानाची प्रतिष्ठा सांभाळण्याचा प्रयत्न करणारी राणीच मला दिसत राहिली.

मी प्रेम केले ते राजाच्या पुतणीवर, राणीवर नव्हे. पण तिच्या काकांच्या राजेपदावरुन पायउतार होण्याने आमच्या जगण्याची दिशाच बदलून गेली. वडिलांच्या राजा होण्याने होण्याने माझी पत्नी भावी राणी म्हणून एका चौकटीत बंदिस्त झाली. तिचा-माझा संवाद केवळ एका खिडकीतून व्हावा तसा परका आणि औपचारिक होत गेला. माझे आयुष्य तिच्यापासून सुटे होत गेले आणि तसे असूनही त्या नात्यातून आलेल्या नव्या बंधनांनी माझ्या जगण्याभोवती कुंपण घालण्यास सुरुवात केली. राजघराण्याचे हे सारे संकेत राजा अथवा राणी नसलेल्यांच्या गळ्यात कुत्र्याच्या गळ्यातील पट्ट्यासारखे घट्ट बसलेले आहेत. त्यांना सामान्य आयुष्य जगण्याची परवानगी नाही. त्यावर उपाय एकच होता. जिवंतपणीच ’माजी राजा’ असे दुर्मिळ बिरुद मिरवणार्‍या तिच्या काकांनी, एडवर्डनी केला तसा विद्रोह. त्याचा अपरिहार्य परिणाम म्हणजे परागंदा होणे.

पण मी मुळातच एक देश, एक कुटुंब गमावून आलेलो होतो. आता दोन मुलांचा बाप झाल्यावर, मध्यमवयात पोचल्यावर इतका मोठा विद्रोह करण्याची ताकद माझ्यात उरलेली नाही. राजकुटुंबापलिकडे आणि म्हणून ब्रिटनपलीकडे मला आयुष्यच शिल्लक नाही. आधीच एक परागंदा आयुष्य जगून थोडे स्थैर्य पाहिल्यानंतर आता तेवढे धाडस उरलेले नाही, कुणास ठाऊक. माझी ही मैत्रिण माझ्या माफक विद्रोहाचे फलित, की माझ्यातल्या पुरुषाला, नराला असलेली स्त्री-सहवासाच्या आसक्तीचे, मला नक्की सांगता येणार नाही. राजकुलातल्यांसाठी वैवाहिक आयुष्याप्रती असलेली, प्रसंगी स्वत:लाच जाचक ठरणारी ही बंधने पाहून मला असं वाटलं होतं, की माझ्या स्विस मैत्रिणीबाबत समजताच एक पत्नी म्हणून ती मला जाब विचा्रेल. पण फार पूर्वी ही गोष्ट ठाऊक होऊनही तिने त्याकडे दुर्लक्ष केले. तिचे माझ्याकडे लक्ष वेधून घेण्याची माझी इच्छा होती. पण सारे ठाऊक असूनही ती आपण त्या गावचेच नाही असे भासवत आली. इतकेच नव्हे तर राजघराण्याच्या संकेताला अनुसरून ती त्याला एका शिष्टाचाराच्या आवरणात झाकून टाकत गेली. राणीपदाच्या झुलीखाली तिच्यातल्या पत्नीला चिणून टाकत गेली.

तू तर माझा बालपणापासूनचा, जिवाभावाचा मित्र. नौदलातला सहकारी आणि परागंदा आयुष्यातील माझा मुख्य आधार. तुझ्या बाहेरख्यालीपणामुळे तुझी पत्नी घटस्फोटाचा विचार करते आहे, हे कानावर येताच राजघराण्यावर अप्रत्यक्ष किटाळ नको, म्हणून मला तुझ्यापासून दूर होण्याचा सल्ला देण्यात आला. ’सीझरच्या पत्नीचे चारित्र्य संशयातीत असायला हवे’ असा वाक्प्रचार आपण सर्रास वापरतो. पण असे खुद्द सीझरनेच म्हटले होते हे आपण साफ विसरुन गेलो आहोत. याबाबत सीझरच्या पत्नीचे म्हणणे काय होते याची नोंद इतिहासात नाही. इथे केवळ राणीचा जोडीदारच नव्हे तर त्याचे मित्रही तसे असावेत असा अलिखित नियम राजघराण्यात आहे. त्यातच घटस्फोट, विवाहविच्छेद हे सर्वात मोठे किटाळ मानले जाते. एलिझाबेथचे काका, किंग एडवर्ड यांना एक घटस्फोटितेशी लग्न करण्यासाठी राजेपदावर पाणी सोडावे लागले हे तर तुला ठाऊक होतेच. पण पुढे तिच्या बहिणीला तिच्या घटस्फोटित प्रेमिकाशी लग्न करण्याची परवानगी तिने आणि मंत्रिमंडळाने नाकारली; राजघराण्याच्या प्रतिष्ठेसाठी!

मी नावापुरताच ग्रीक उमराव-पुत्र, क्रीटच्या राजाचा पुतण्या. आयुष्याच्या सुरुवातीलाच देश सुटला. देशात उठाव झाला नि काकाचे राज्य गेले. कुटुंब परागंदा झाले. माझ्या वडिलांच्या बाहेरख्याली वृत्तीला कंटाळून आईने दुसरा घरोबा केला. दोघे दोन दिशांनी निघून गेले. मग मी करड्या नाझी पठडीत जगणार्‍या बहिणीच्या संसारात उपरा, आश्रित म्हणून जगलो. पुढे हे अंतर इतके वाढले, की जिच्या घरी मी वाढलो त्या बहिणीच्या विमान अपघाती मृत्यूनंतर अंत्यसंस्कारांस आलेल्या, बुद्धिभ्रंशाच्या आजाराने ग्रस्त असलेल्या आईला ’हा तुझा मुलगा’ म्हणून ओळख करुन द्यावी लागली. तिथेच आलेल्या बापाने, ’माझ्या मुलीच्या मृत्यूला तूच जबाबदार आहेस’ म्हणून आगपाखड केली. आई-बाप आपल्यासोबत नसले तरी कुठेतरी आहेत, आपले आहेत ही जाणीव बहिणीच्या मृत्यूक्षणी तिच्यासोबतच थडग्यात गेली. वयाच्या बारा-तेराव्या वर्षी एका रात्रीत सारे कुटुंब हरवले!

पण त्या फ्युनरलला उपस्थित असलेल्या डिकी अंकलनी कुटुंब हरवलेल्या मला मला आपल्या छत्राखाली घेतले. हा परागंदा ग्रीक राजपुत्र जर्मनीलाही कायमचा निरोप देऊन करुन ब्रिटिश नागरिक झाला. आता माऊंटबॅटन घराण्याचे, म्हणजे आईचे नि डिकी अंकलच्या घराण्याचे नाव लावू लागला. पुढे त्यांच्याच मदतीने रॉयल नेव्हीमध्ये दाखल झालो. त्याच सुमारास लिझची भेट झाली... झाली म्हणण्यापेक्षा राजकारणचतुर डिकी अंकलनी घडवून आणली असली पाहिजे असं आता वाटतं. ज्या व्यक्तीच्या सहवासाची आतुरतेने वाट पाहावी असे कुणी आयुष्यात प्रथमच डोकावले. पण राजघराण्यातील सोयरिकी या केवळ कुटुंबाच्याच नव्हे तर पुर्‍या देशाच्या प्रतिष्ठेचा भाग असतात. त्यामुळे राजा आणि राजाचे राजकीय हस्तक आमच्या विवाहाच्या विरोधात गेले. पण इथे लिझ हट्टाला पेटली होती. मला भेटलेल्या एका हळव्या मुलीतला हा कणखरपणा मला प्रथमच दिसला... पुढे- कदाचित नाईलाजाने असेल, पण तिच्या व्यक्तिमत्वाचा मुख्य भागच होऊन गेला. पुन्हा अंकलनी मध्यस्थी करुन मला दत्तक घेतले. केवळ माऊंटबॅटन असलेला फिलिप आता ’ड्यूक ऑफ एडिंबरा’ झाला, राजघराण्याशी सोयरिक करण्यास लायक ठरला.

ग्रीसमधला पदच्युतीनंतर आधी स्वित्झर्लंड नि मग जर्मनीमध्ये परागंदा आयुष्य जगलो होतो. माझ्या दोन्ही थोरल्या बहिणींनी स्वित्झर्लंडच्या वास्तव्यात जर्मन जोडीदार निवडले. त्या कट्टर नाझी झाल्या. मग बहिणीच्या, एका नाझी महिला अधिकार्‍याचा भाऊ म्हणून आदराचा नि द्वेषाचा सामना केला. आपल्या लग्नाला राजा नि त्याच्या राजकीय सल्लागारांचा विरोध याही कारणाने होता. माझा हा नातेसंबंध तोडून टाकण्याची, disown करण्याची अट त्यासाठी आली. मला माझ्या ग्रीक ऑर्थोडॉक्स परंपरांचा त्याग करुन तुमच्या अ‍ॅंग्लिकन चर्चचे सदस्यत्व घ्यावे लागले. त्याचबरोबर ग्रीक राजघराण्याशी असलेले संबंध तोडून, त्याच्याशी निगडित सर्व अधिकार व कर्तव्यांपासून मुक्त झाल्याचे जाहीर करावे लागले.

पण याच दरम्यान किंग एडवर्ड यांच्या प्रेमप्रकरणामुळे सत्तेमध्ये उलथापालथ झाली. राजकुलाने आणि संसदेच्या विरोधानंतर ’राज्य की प्रेयसी’ या तिढ्यामध्ये प्रेयसीची निवड करुन राज्यत्याग करणारा राजा म्हणून एडवर्डची नोंद झाली. राजघराण्याच्या प्रतिष्ठेला नाकारून प्रेमाशी बांधिलकी राखणार्‍या एडवर्डचा मला आजही अभिमानच वाटतो. पण याच घटनेमुळे माझ्याही आयुष्यात उलथापालथ होईल हे तेव्हा माझ्या ध्यानात आले नव्हते. अपत्यहीन राजा परागंदा झाल्याने, त्याचा धाकटा भाऊ राजा झाला आणि त्याची थोरली मुलगी, माझी वाग्दत्त वधू, राजकुमारी आणि म्हणून राजाची पहिल्या क्रमांकाची वारस ठरली. दुर्दैवाने आमच्या विवाहानंतर लवकरच तिचे वडीलही फुप्फुसाच्या विकाराने कालवश झाले आणि एव्हाना दोन मुलांची आई झालेली माझी पत्नी एलिझाबेथ, आता ब्रिटनची राणी झाली. 
 

इथेच मला राजघराण्याच्या परंपरांची, संकेतांची पहिली दाहक चुणूक पाहायला मिळाली. जगभरात पुरुषप्रधान संस्कृती असल्याने सामान्यपणे लग्नानंतर पत्नी पतीचे आडनाव स्वीकारते, त्या घराण्याशी संबंध जोडते. पण माउंटबॅटन घराण्याचे वाढते प्रस्थ पाहून अस्वस्थ झालेल्या लिझच्या आजीने, पंतप्रधान चर्चिल यांच्या सल्ल्याने नवी राणी ही ’हाउस ऑफ विंडसर’ हे आपले मूळ घराणेच कायम ठेवेल असे जाहीर केले. म्हणजे माझी पत्नी ही ब्रिटनची राणी. तिचा-माझा मुलगा हा राजगादीचा वारस, त्यानंतर त्याच्या पाठची मुलगी. उद्या आमचे तिसरे मूल जन्माला येईल तेव्हा ते तिच्यानंतरच क्रमांक पटकावणार. माझी पत्नी राणी, क्वीन. माझी मुले प्रिन्स आणि प्रिन्सेस... पण या उतरंडीत मला जागाच नाही! मग मी नक्की कोण? जगभरातील पुरुषप्रधानसंस्कृतीमध्ये ’ बीजक्षेत्रन्यायाने’ मूल बापाचे कुलनाम स्वीकारते. पुरुषसत्ताक समाजात मूल नाव लावणार ते बापाचे, आईचे नव्हे. मग मी ’हाऊस ऑफ एडिंबरा’ कुलनाम मिरवत असताना माझी मुले मात्र हाऊस ऑफ विंडसरची, त्या घराण्याची... हे कसे? त्यांच्या शिक्षणापासून सर्व गोष्टींचा निर्णय करणारेही वेगळेच. यांचा मी कोण मग? केवळ त्यांच्या आईला बीजदान देणारा एखादा अर्वाचीन स्पर्म डोनर की प्राचीन भारताच्या इतिहासात आपण शिकलो त्याप्रमाणे कुठल्याशा यज्ञामध्ये राणीला बीजदान देऊन पुत्रोत्पत्ती करणारा कुणी निमित्तकारण ऋषी? दरबारी पत्रव्यवहारात माझा उल्लेख राणीचा नवरा म्हणून होत नाही. होतो तो ’राणीचा जोडीदार’ म्हणून... जोडीदार(consort)! राजवाड्यातले आयुष्य माझे उरलेच नाही, ते तर राणीच्या जोडीदाराचे, त्याच्याकडून अपेक्षित असलेल्या शिष्टाचारांच्या चौकटीत घट्ट बांधून घातलेले. त्यात फिलिप कुठेच नाही. अगदी पाळण्यात असतानाच देश सोडून परागंदा व्हावे लागल्यामुळे राजघराण्याचे नाव असले तरी आब कसा असतो ते मला कधीच समजू शकले नाही. त्याची ओळख मला झाली ती इथे, विंडसर कासलमध्ये, आणि तो अनुभव फारसा आनंददायी नव्हता.

अंकलबरोबर ब्रिटनमध्ये आलो तेव्हा माझ्या अपेक्षा माफक होत्या. मला पायलट व्हायचे होते, विमान उडवायचे होते, आकाशाला गवसणी घालून वरुन जग कसे दिसते हे पाहायचे होते. प्रेमाची इतिकर्तव्यता लग्नात होते असा एक समज आहे. माझ्याबाबत तशी आणि तेवढीच ती झाली का? लग्न आहे, प्रेम आहे पण सहजीवनाचे काय? राणीचा नवरा... चुकलो ’जोडीदार’, त्यामुळे राजकुलाचा सदस्य असल्याने सतत जनतेच्या, राजकारण्यांच्या, माध्यमांच्या नजरेसमोर वावरणे अपरिहार्य. राजकुलाचा सदस्य आहे पण राजवंशी नाही. त्यामुळे बंधने सारी पण मान अथवा अधिकार मात्र नाहीत. वैयक्तिक आयुष्यात तर सोडाच, पण शिष्टाचारातही कुठे डाव-उजवे करण्याची परवानगी नाही. नावापुरते राजकुल असले तरी त्यांच्या जगण्याचे अनेक आयाम हे लोकनियुक्त प्रतिनिधींच्या हाती. त्या अर्थी राणीही एक प्रकारे संसदेच्या नियंत्रणाखाली. मग हे लोकप्रतिनिधी माझ्याकडेही केवळ ’समर्थाघरचे श्वान’ म्हणून बघतात अशी भावना कायम माझ्या मनात ठाण मांडून बसली आहे.

हे सारे असह्य होऊन एकदा कोसळलो. उद्वेगाच्या भरात भडाभडा तिला सारे ऐकवले. मग ’ड्यूक ऑफ एडिंबरा’असलेला फिलिप ’प्रिन्स फिलिप’ म्हणून अधिकृतरित्या राजघराण्याचा सदस्य म्हणून तू राजकुलात सामावून घेतला गेला. दोन्ही बहिणी जर्मनीत, कट्टर नात्झी, मी ब्रिटिश राणीचा नवरा, मूळचा ग्रीक... कुलनाम बॅटनबर्ग, माऊंटबॅटन... नक्की काय कुणास ठाऊक. स्वत:ची अशी भूमी नाही, कुटुंब नाही, पत्नी देशाची, मुले तिचे नाव लावणारी आणि फक्त त्यांच्यासोबत राजवाड्यात राहणारा... पण तरीही अनिकेत! 
 

आयुष्यात एकच प्रसंग, जोडप्यातला ’नर’ असल्याची खात्री पटवून देणारा. तिने राणी होण्यापूर्वी राजाचे दूत म्हणून आम्ही श्रीलंकेचा दौरा केला होता. या दौर्‍यामध्ये बिथरलेल्या, तिच्यावर चालून आलेल्या हत्तीला सामोरे जात मी तिला सुरक्षित ठिकाणी पोहोचण्यास वाट करुन दिली होती. त्यावेळी तिच्या नजरेत दिसलेले प्रेम शेवटचे! त्यानंतर तिच्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर त्याच चेहर्‍यावर राणीचा करारी मुखवटा चढला तो कायमचा. 
 

दुसरा प्रसंग बहिणीच्या मृत्यूनंतर शाळेत पोचल्यानंतरचा. सारे कुटुंब एका क्षणात गमावल्याने निर्माण डोक्यात झालेल्या तुफानाला चिणून टाकण्यासाठी शाळेची भिंत मी एकट्याने रात्रंदिवस काम करुन बांधून काढली. त्यावेळी हान नावाच्या एका शिक्षकाने माझ्यातल्या उद्वेगाला, दु:खावेगाला समजून घेतले. आपल्या भावना कुणाला तरी समजतात हा आयुष्यात आलेला तो पहिला अनुभव. त्यातून ती शाळा नि तो शिक्षक हा माझ्या मनात एक हळवा कोपरा होऊन बसला.

त्यातूनच आपल्या मुलानेही तिथेच शिकावे, केवळ राणीचा मुलगा म्हणून न राहता स्वत:चे व्यक्तिमत्व विकसित करावे अशी माझी अपेक्षा होती. पण दुबळ्या मनाच्या चार्ल्सने माझी साफ निराशा केली. जगाच्या आव्हानांना सामोरे जाण्यास तयार करण्यासाठी माझ्या मातृसंस्थेत (alma mater), गॉर्डनस्टन शाळेत पाठवलेला माझा हा मुलगा, तिथल्या आव्हानांसमोर साफ थिटा तर पडला. एवढेच नव्हे, तर आपल्या कचखाऊ वृत्तीने संघर्षातसमोर पळपुटाही ठरला.  


ज्या व्यासपीठावरून त्याने माझ्या हस्ते पारितोषिक स्वीकारावे अशी माझी इच्छा होती, त्याच व्यासपीठावरून त्या भेकडाला राजघराण्याच्या डिटेक्टिवच्या कुशीत सुरक्षितता शोधताना पाहिला. हे मूल बीजाचे नव्हे, तर क्षेत्राचे आहे हे सिद्ध करुन गेला. व्यासपीठावरुन मी बोलत होतो... ’ या स्पर्धेसाठी दृढनिश्चय, बांधिलकी, शारीर बळ, दमसास आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे धैर्य...’ मी धैर्य हा शब्द उच्चारत असतानाच हा माझा मुलगा एका य:कश्चित नोकराच्या कुशीत आसरा शोधताना मी पाहिला. ज्या शाळेच्या कुंपणाच्या स्वहस्ते बांधलेल्या भिंतीत मी माझ्या रक्ताच्या कुटुंबाचे गमावणे चिणून टाकले होते, तिथेच माझ्या मुलाने माझ्या अपेक्षांचे थडगे बांधले आणि त्याच्या-माझ्यात आपल्या त्या कृतीने एक भिंत उभी केली. मी उभारलेल्या त्या भिंतीने मला नव्या आयुष्याचे फाटक उघडून दिले तर या नव्या भिंतीने माझा भेकड मुलगा पुन्हा एकवार स्वत:ला राजघराण्याच्या उबदार घरात कोंडून घेताना मी पाहिला. त्या डिटेक्टिवच्या नजरेतही स्वामित्वाचे आव्हान मला स्पष्ट दिसले. "हे मूल तुझे नाही, राणीचे आहे आणि मी तिचा दूत आहे. ’माय डॅडी स्ट्रॉंगेस्ट’ म्हणत बापाला आदर्श मानण्याच्या, त्याच्या संरक्षक कवचात राहण्याच्या वयातल्या तुझ्या मुलासाठी तू नव्हे तर मी ती भूमिका पार पाडतो आहे." असा धिक्कार त्याच्या नजरेतून मला जाणवला. राजघराण्याचा आपला संबंध केवळ ’राणीचा जोडीदार’ या पलीकडे नाही याची जाणीव ठळक होत गेली. चार्ल्सने पुढे त्या शाळेतील पाच वर्षांच्या अनुभवाला ’तुरुंगवास’ किंवा ’सर्वंकष नरकवास’ असो म्हटले. त्याची मुलेही पुन्हा उमरावांच्या, बोटचेप्या शिक्षणाचे माहेरघर असणार्‍या ईटनमध्येच शिकली. त्याने आपले व्यक्तिमत्व विकसित करण्याऐवजी भावी राजा म्हणून सुरक्षित, आव्हानहीन, संघर्षहीन वातावरणात राहणेच पसंत केले.


हे सगळे तुला ठाऊक नाही असेही नाही. पण अनेकदा ते क्रमवार मांडले, त्यांची उजळणी केली तर त्याची वेगळीच संगती लागते. इथे तशी ती लागते आहे का, मला ठाऊक नाही. लागावी म्हणून हे लिहिले असेही नाही. पिसाटलेल्या मस्तकाने एकदा भिंत बांधून काढली, कोसळल्या मनाने एकदा माझे अनिकेत असणे तुझ्यासमोर ओतले होते. तसेच आता थोडेस अलिप्त होऊन संगती लावू पाहतो आहे. हे तुझ्या एखाद्या स्वतंत्र विचाराच्या, स्त्री मुक्तिवादी वगैरे मैत्रिणीला दिलेस तर ती चटकन मला ’सगळं स्वत:पुरतं पाहणारा, बेदरकार नि सैल वर्तणुकीचा, स्त्रीने आपल्याहून दुय्यम राहावे अशी अपेक्षा असलेला, आणि वर स्वत:च सहानुभूतीची अपेक्षा ठेवणारा ’मेल शावनिस्ट पिग’ म्हणून मोकळी होईल. तिचे चूक नसेलही कदाचित. लिहावंसं वाटलं एवढं मात्र खरं.

’लोकनजरांपासून दूर रहा’ असे सांगायला आलेल्या राणीला मी एवढेच म्हणालो....

There are two types of people in life. Those whom one imagines to be trustworthy & reliable; who turn out to be treacherous and weak, like Mr. McMillan. And those who appear to be complex and difficult; who turn out to be more dependable than anyone thought... like me! I know exactly what my job is. Your father made it perfectly clear. You are my job! You are the essence of my duty. So here I am, liegeman of life and limb... in, and out (unlike Mr. McMillan)

तिला पटले की नाही ठाउक नाही. कदाचित लगामाने बांधलेला घोडा तबेल्यापासून फार दूर जाऊ शकत नाही याची खात्री असल्याने ती निश्चिंतपणे परतली असेल. स्वित्झर्लंडच्या मुक्त जगात चार दिवसांच्या सुटीला गेलेल्या पक्ष्याला ते तात्कालिक स्वातंत्र्य मागे टाकून लंडनच्या पिंजर्‍यात निमूट परतण्याशिवाय गत्यंतरही नाही.

अशाच एखाद्या तात्कालिक स्वातंत्र्याच्या दरम्यान तुझी भेट व्हावी या इच्छेसह,


तुझा,

फिलिप

- oOo -

१. ब्रिटनचे तत्कालिन पंतप्रधान हेरॉल्ड मॅकमिलन.

( या लेखातील मजकूर प्रथम ’अक्षरनामा’ या पोर्टलवर प्रकाशित झाला आहे. इथे त्याला अनुरूप अशा व्हिडिओंची जोड दिली आहे.)

शनिवार, १० एप्रिल, २०२१

एक शेंडीवाल्या पोरीची गोष्ट

काही काळापूर्वी गंमत म्हणून ’द बिग बँग थिअरी’मधील एक मजेशीर प्रसंगाचा व्हिडिओ मी शेअर केला होता. आणि ती गंमत उलगडून पाहता पाहता शेल्डनच्या त्यातील सपशेल पराभवाची मीमांसा करण्याकडे झुकलो. ते वाचून एक मैत्रिण म्हणाली, ’तुला हसून सोडून देता येत नाही का? इतका कशाला विचार करायचा.’ थोडा विचार केल्यावर(!) लक्षात आले की यात तथ्य आहे. वेचित...’ वर काहीही शेअर करताना मूल्यमापन हे नेहमीच आस्वादावर स्वार होते आहे.

'स्वधर्मे निधनं श्रेय:’ वगैरे खरे असले तर स्वधर्म नक्की कुठला हे ठरायचे असल्याने ’जे भावेल ते वेचेन’ असा बाणा ठेवला आहे. त्यामुळे मग अगदी टॉम अ‍ॅंड जेरी यांच्या लुटुपुटूच्या लढायांपासून रॅटटुईमधल्या रेमीच्या जिद्दीपर्यंत, बिग बॅंग थिअरीमध्ये कालप्रवासातून निर्माण झालेल्या व्याकरणविषयक समस्येपासून ’द गुड प्लेस’मधे त्याच कालप्रवाहाच्या केलेल्या गंमतीशीर विडंबनापर्यंत काहीही डोक्यात रुजत जात असते. काही वेळा ते विचारात पाडणारे असते, काही वेळा ते खळखळून हसवणारे असते तर काहीवेळा त्यातील निरागसता आश्वस्त करुन जाते.

लहान मुलांच्या आसपास वावरणे हे तणावमुक्त (काही पोट्ट्यांचा आईवडिलांचा अपवाद) राहण्याचा रामबाण उपाय आहे. एखादं पिल्लू ऐटीत स्टाईलने चाललेलं पाहून हसू फुटतं, दोन पोनीटेल घालून आपल्या इटुकल्या फ्रॉकमध्ये गिरक्या घेणारी एखादी छोटी पाहून एक छानसा गालगुच्चा घ्यायची इच्छा होते, जेमतेम बसू लागलेलं एखादं पोट्टं आपल्या तळहातावरच्या रेषा कुतूहलाने न्याहाळत असताना काय विचार करत असेल असा प्रश्न डोक्यात येतो, एखाद्या सामान्य घरातलं चार-पाच वर्षांचं पोरगं इवलिशी छाती फुगवून ’शीवाजी म्हाराजांची गोष्टं’ सांगताना पाहून हे बाळ असंच लहान राहावं नि मोठं होऊन महाराजांच्या नावावर चाललेल्या राजकारणाचा नि अस्मितेच्या बाजाराचा भाग होऊ नये अशी तीव्र इच्छा निर्माण होते. पण या पलिकडे मला सर्वात लक्षवेधी वाटते एक पोनीटेल, तीही पाठीमागे नाही तर डोक्याच्या वर बांधलेली छोटुकली पिल्ली. अशीच एक पिल्ली मला नुकतीच एका चलच्चित्रपटात सापडली. स्क्रीनवरुनच तिचा छानपैकी गालगुच्चा घेऊन टाकला.


हा व्हिडिओ पाहिलात तर तुम्हाला एक आगाऊ मूल आणि उद्धट मूल यातील फरक पाहता येईल. ही जी वेनेलोपी आहे ती अत्यंत आगाऊ मुलगी आहे. बिचार्‍या राल्फला प्रश्न विचारून ती भंडावून सोडते आहे. पण यात कुठेही त्याचा अपमान करण्याचा तिचा हेतू नाही की निर्हेतुकपणेही तसे तिच्याकडून घडत नाही. तिच्या त्या आगाऊपणाच्याच मी प्रेमात पडलो... आणि अर्थातच ती ’एक शेंडीवाली’ मुलगी असल्यामुळेही.

हा जो राल्फ आहे तो त्याच्या गेममधला विध्वंसक, आणि म्हणून व्हिलन आहे. इमारती पाडणे, उध्वस्त करणे, निदान त्यांची मोडतोड करणे  हे त्याचे काम. फीलिक्स हा त्यातील गुड बॉय. त्याच्या मदतीने या पाडलेल्या, मोडलेल्या इमारती खेळाडूंनी पुन्हा बांधून काढायच्या असा हा खेळ. प्रत्येक टप्पा यशस्वीपणे पार केला की या ’फिक्स-इट’ फीलिक्सला (आणि पर्यायाने तो खेळ खेळणार्‍याला) एक मेडल मिळते. असे टप्पे पार करत खेळ पुढे सरकत राहतो. (यावरुन कुठल्याशा विनोदी लेखनात वाचलेले वाक्य आठवते- ’आणि लेखक-दिग्दर्शक त्याच्या बाजूला असल्याने हीरोने व्हिलनचा पाडाव केला.’) पण राल्फलाही आता मेडल हवे आहे. त्याला एकट्यालाच उकिरड्यावर राहावे लागते हे त्याला पटत नाही. त्यालाही इतर पात्रांबरोबर इमारतीमधील घरात राहायचे आहे. यातून तो ते मेडल मिळवण्याच्या मागे लागतो नि त्या खटपटीत आपला गेम (खेळ) सोडून भलत्याच गेममध्ये प्रवेश करतो. आणि तिथे ही Vanellope von Schweetz अर्थात ’साखरगावची पोरगी’ त्याला भेटते.

तिची स्वत:चीही एक समस्या आहे. ही छोटी ’शुगर रश’ या सर्वस्वी साखरेच्या बनलेल्या जगातील कार रेसमध्ये भाग घेऊन ती जिंकायची जिद्द बाळगून आहे. पण तिच्या प्रोग्राममध्ये काही बिघाड झाल्याने अधूनमधून तिच्याबाबतीत काही अनपेक्षित घडत असते. या बिघाडामुळे सारा गेमच बिघडल्याची समजूत झाली, तर तो कायमचा बंद केला जाईल नि त्यातील सर्वच पात्रे ’बेरोजगार’ होतील अशी भीती तिथल्या राजाला आहे. आणि म्हणून वेनेलोपीला तो ’ग्लिच’ म्हणजे बिघाड असेच म्हणतो नि तिला शर्यतीमध्ये भाग घेण्यास मनाई करत असतो. 

त्यामुळे स्वत:साठी एक उत्तम रेस कार- अर्थात साखरेपासून, तयार करुन ती शर्यत जिंकायचीच असा तिने निर्धार केला आहे. आणि आपल्या मेडलच्या शोधात तिच्या त्या गेममध्ये येऊन धडकलेल्या राल्फशी ती ’युती’ (किंवा ’आघाडी’ म्हणा, काय फरक पडतो. :) ) करते आहे.


आता हे दोघे उत्साहाने कामाला लागतात. दोघे मिळून तिच्या शर्यतीसाठी एक फर्स्टक्लास मोटार बनवतात. वेनेलोपी खुश होते. आणि एक छानसे मेडल बनवून एखाद्या राणीच्या थाटात राल्फला प्रदान करते.

पण साखरगावचा राजा फार सावध आहे. ग्लिच ऊर्फ वेनेलोपीने रेसमध्ये भाग घेणे म्हणजे त्या बिघाडाला खेळाडूसमोर ठेवण्यासारखे आहे. यातून पुरा गेमच बंद केला जाऊ शकतो नि यातून इतर पात्रांबरोबरच खुद्द वेनेलोपीचा अवतारही संपुष्टात येईल हे तो राल्फला पटवून देतो. त्याचबरोबर राल्फचे हरवलेले मेडलही तो सदिच्छेखातर त्याला देऊन टाकतो. एकवेळ तिने शर्यत जिंकली नाही तरी चालेल पण तिचे अस्तित्व संपुष्टात यायला नको, अशा साधकबाधक विचाराने राल्फ तिला स्पर्धेत भाग घेण्यापासून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न करतो. ती ऐकत नाही असे दिसताच आपल्या विध्वंसकाच्या भूमिकेला जागून स्वत:च्या हाताने तिची मोटार नष्ट करतो.


आयुष्यभराचे(!) स्वप्न हातातोंडाशी येऊन हिरावून घेतले गेलेली वेनेलोपीचे आक्रंदन पाहणार्‍याला अंतर्बाह्य हादरवून जाते. काही सेकंदापूर्वी पटलेली राल्फची कारणमीमांसा आता फोल वाटू लागते. कदाचित ती शर्यत जिंकणे हीच तिच्या आयुष्याची इतिकर्तव्यता असेल. मग मूर्तिमंत बिघाड म्हणून आपल्या गुहेत राहणार्‍यापुरतेच अस्तित्व उरलेल्या वेनेलोपीपेक्षा शर्यत जिंकून नष्ट झालेली वेनेलोपीच अधिक आपली भासू लागते... 

उरलेली गोष्ट मी सांगणार नाही, तसा या पोस्टचा उद्देशही नाही. एक शेंडीवाल्या पोरीला समोर ठेवणे एवढाच माझा हेतू आहे. तिची जिद्द समजली, धडपड उमगली, आपले स्वप्न डोळ्यासमोर उध्वस्त होताना पाहण्यातले वैफल्य जाणवले तरी खूप झाले.

'रेक इट राल्फ’ या चित्रपटाचे पोस्टर पाहिले तेव्हा त्यातील खांद्यापेक्षा मोठ्या मुठी असलेला राल्फ पाहून हे प्रकरण त्या ’बिग ६’ सारख्या कंटाळवाण्या सुपरहीरोंच्या रांगेतलं असणार असा समज करुन घेऊन सोडून दिले होते. पण एकदा मी पाहात असलेली विचारप्रधान मालिका संपली आणि आंतरपीक म्हणून कार्टुनकडे वळलो. तेव्हा हा चित्रपट पाहिला. आणि एक सुखद धक्का बसला. राल्फ हा आपण समजलो तसा सुपरहीरोही नाही आणि सुपरविलनही नाही हे लक्षात आले. रॅटटुईमध्ये डिस्ने स्टुडिओजनी एक अर्वाचीन पंचतंत्रकथा सांगितली होती तशीच राल्फ आणि त्याची ही छोटी मैत्रिण वेनेलोपी यांच्या संदर्भात सांगितलेली आहे.

वर म्हटल्याप्रमाणे त्यातील तात्विक बाजूबद्दल मी इथे बोलणार नाही. फक्त अंगुलिनिर्देश करुन ठेवतो. राल्फ हे एका व्हिडिओ गेममधील पात्र. त्याचे काम त्याला गेमकर्त्याने नेमून दिले आहे. त्याहून वेगळे त्याला काही करता येत नाही. मानवी नियतीवादावरचे हे भाष्य आहे. पुढची कथा एकप्रकारे समाजव्यवस्थेने दाबून ठेवलेल्या, दुय्यम नागरिक म्हणून ठेचलेल्या व्यक्तिची संघर्षकथा आहे, तर वेनेलोपी ही न्याय्य हक्क डावलल्या गेलेल्या व्यक्तिचे प्रतिरूप आहे. राल्फ वरचा अन्याय हा व्यवस्थांतर्गत आहे तर वेनेलोपीचा व्यवस्था वेठीस धरणार्‍या व्यक्तींकडून, नियमांची चौकट धुडकावून केला गेलेला. पण इतके पुरे.

- oOo -


जाताजाता:

वर शेअर केलेल्या पहिल्या व्हिडिओत त्या छोटीचे हावभाव आणि तिचा आवाज याचे कमालीचे एकरुपत्व पाहून मी प्रभावित झालो होतो. त्यामुळॆ या पोरीचा आवाज कुणाचा आहे याचे कुतूहल होते. यू-ट्यूब अशा प्रश्नांची उत्तरे फार चटकन देते. सारा सिल्वरमनचा वेनेलोपीसाठी डबिंग करतानाचा एक व्हिडिओच सापडला. प्रत्यक्ष स्टुडिओतले डबिंग आणि चित्रपटातील तो प्रसंग असे दोन व्हिडिओ पाठोपाठ पाहण्यासाठी इथे शेअर करतो आहे.



१. मला पेनेलोपी हे नाव माहित होते. पण वेनेलोपी हे नाव माझ्या कधी कानावर पडलेले नाही. थोडा शोध घेता ते पेनेलोपीचे अपभ्रंश (ग्लिच?) रूप आहे असे वाचण्यात आले. एका ठिकाणी अमेरिकेन बोलीभाषेत वेनेलोपीचा अर्थच कॅंडी (चॉकलेट्स किंवा एकुणच चघण्याळजोगे साखरपदार्थ) असा आहे, असा उल्लेख सापडला. परंतु तो कार्यकारणभाव नेमका उलट असावा असं मला वाटतं.  या साखरगावच्या मुलीमुळेच तो आता रूढ झाला असावा.

सोमवार, ५ एप्रिल, २०२१

जग दस्तूरी रे...

(प्रथम रमतारामाच्या विश्रांतीस्थळी आणि नंतर काही ऑनलाईन पोर्टल्स व दिवाळी अंकांतून प्रसिद्ध झालेला हा लेख विषयसुसंगत म्हणून ’वेचित चाललो’ वर हलवला आहे.)

'आजची तरुण पिढी...' या वाक्र्पचाराने सुरू झालेली वाक्ये जवळजवळ प्रत्येक पिढीने आपल्या तरुणपणी, आपल्या मागच्या पिढीकडून ऐकलेली असतात इतका तो वाक्र्पचार सनातन आहे. पण यातला 'आज' म्हणजे नक्की कोणता, कुणाचा, कुठल्या स्थळाचा वर्तमानकाळ याबाबत मात्र ते वाक्य उच्चारणार्‍याच्या आणि ऐकणार्‍याच्या मनातील कल्पना प्रचंड सापेक्ष असतात. 'आजकालची तरुण पिढी' असं आपण जेव्हा म्हणतो, तेव्हा आपण अमेरिकेतील तरुण पिढीबाबत बोलत असतो की भारतातील, दिल्लीतील तरुणांबद्दल बोलतो की चेन्नईतील, मुंबईतील की मराठवाड्यातील एखाद्या खेड्यातील, फक्त तरुणांबद्दल बोलतो की तरुणींबद्दलही, याबाबत तसे काही काटेकोर नसतो. थोडक्याच या 'आज'चे अवकाश एक असले तरी प्रवाह वेगळे असतात. एकाच भूगोलावर वेगवेगळा 'आज' असणार्‍या व्यक्ती जगताना दिसतात. स्थलकालाच्या हिशोबाने ते एकत्र दिसतात खरे, पण 'त्यांचा 'आज' एकच असतो असे म्हणता येईल का?' या प्रश्नाचे निश्चित उत्तर देता येईल असे वाटत नाही. एकाच अवकाशातल्या अशा विविध वर्तमानांची गुंफण अनेक शक्यतांना जन्म देते. बनारसच्या प्राचीन शहराच्या पार्श्वभूमीवर निर्माण केलेला 'मसान' हा चित्रपट यापैकी काहींचा वेध घेतो.

साचेबद्ध हिंदी चित्रपटांच्या धबडग्यामधे एखादा चित्रपट आवर्जून पहावा असे वाटण्याचे प्रसंग फार क्वचित येतात. त्यातही चित्रपटाकडे कला म्हणून पाहणारे आणि माफक करमणूक म्हणून पाहणारे असे जे दोन 'प्रवाह' प्रेक्षकांतही दिसतात, त्या दोनही प्रकारच्या प्रेक्षकांकडून दाद मिळवण्याइतका कसदार चित्रपट फार क्वचित पहायला मिळतो. एरवी समीक्षकांनी नावाजलेल्या चित्रपटाकडे सर्वसामान्य प्रेक्षकांनी पाठ फिरवावी, किंवा रसिकांनी डोक्यावर घेतलेल्या चित्रपटाचे सामान्यत्व सिद्ध करण्यात समीक्षकांनी आपली लेखणी झिजवावी, हेच वारंवार प्रत्ययाला येते आहे. 'मसान' मात्र या दोनही प्रवाहातील रसिकांना एकाच वेळी समाधान देऊन जातो आहे.

काशीमधे मृत्यू आला तर मोक्ष मिळतो अशी हिंदू समाजात श्रद्धा आहे. तेव्हा ती भूमी मरणाच्या वाटेची परिपूर्ती बनून राहिली आहे. मृत्यू नाही तरी निदान अंत्यसंस्कार, उत्तरपूजा काशीच्या घाटावर व्हावी अशी श्रद्धाळू हिंदूंची धारणा आहे. मोक्षाच्या आशेने काशीमधे मृत्यू शोधत येणार्‍यांच्या मृतदेहावर अंत्यसंस्कार करणार्‍या - हिंदी वाक्प्रचार 'मुर्दा फूंकना' हा अधिक भेदक भासतो - डोंबाचा 'आज' वेगळा तर त्याच उत्तरक्रियेचे सामान विकणार्‍या 'विद्याधर पाठक' याचे जग वेगळे. परंपरेच्या एकाच गंगेत भिन्न वेगाचे दोन प्रवाह असावेत तसे! त्यांच्या पैकी एक आहे जातीव्यवस्थेच्या उतरंडीवर परंपरेने सर्वोच्च स्थानी बसवलेला ब्राह्मण तर दुसरा एखाद्या सजीव अस्तित्वाच्या विलयक्षणीच ज्याची आठवण होते असा कुणी एक डोंब. संस्कृत पंडित, शिक्षक असलेला पाठक पत्नीच्या मृत्यूनंतर आपला शिक्षकी पेशा सोडून घाटावर अंत्यसंस्काराला लागणारे सामान विकण्याचे दुकान थाटतो तेव्हा डोंब आणि तो ब्राह्मण यांच्यातील भौगोलिक अंतर आणखी कमी होते आहे आणि तरीही त्या दोन जगण्याच्या प्रवाहांमधे अजून बरेच अंतर शिल्लक राहते आहे. दोघांच्या जगण्याच्या दृष्टीकोनातून ते सहजपणे समोर येते आहे. एकाच बनारसमधे जगणारे हे दोन वेगळे प्रवाह आहेत. दोघांचे आपापले 'आज' आहेत, एकाच शहरात राहूनही ते सर्वस्वी वेगळे आहेत. इतके जवळ असूनही त्यांचा कुठेही एकमेकांना छेद जात नाही.

पाठक हा ब्राह्मण, जातीव्यवस्थेच्या उतरंडीवर सर्वोच्च स्थानी असल्याने एक प्रकारची accomplishment किंवा इच्छित स्थानी पोचल्याची, एक प्रकारची स्थितीवादी प्रवृत्ती आहे. आसपासचे जग संपृक्त, समतोल अवस्थेला पोचले असल्याची त्याची भावना दिसते. म्हणून मुलीने बनारस सोडून, घर सोडून जाण्याचा निर्णय घेतल्याचे त्याला आश्चर्य वाटते आहे. याउलट डोंबाची इच्छा मात्र आपल्या मुलाने शिकून सवरून या खातेर्‍यातून बाहेर पडावे अशी आहे. दोघांत एक गोष्ट मात्र समान आहे, आणि ती म्हणजे दोन टोकावर राहूनही दोघांनाही पैशाहून आदर, मानसन्मान यांची महती अधिक वाटते. पाठक पूर्वी संस्कृत शिक्षक असल्याने त्याला तो मिळतोही, आणि म्हणूनच तो गमावण्याचा भयगंड त्याला व्यापून राहतो आहे. याउलट पुरेसा, कदाचित भरपूर पैसा मिळत असूनही (त्याची वर्षातून एकदा येणारी घाटावरच्या उत्पन्नाची एक दिवसाची बोनस पाळी एक लाखाला विकली जाऊ शकते) समाजात कवडीचाही मान नसलेल्या डोंबाला आपण नाही तर निदान आपल्या मुलाने समाजात ज्याला प्रतिष्ठा आहे असा एखादा रोजगार निवडावा, अशी आस लागून राहिली आहे.

बनारस हे श्रद्धाळूंचे, परंपरेशी घट्ट नाळ जुळलेले शहर. पण असे असूनही मोबाईल, इंटरनेट, फेसबुक, यू-ट्यूब आणि त्या सार्‍याच्या अनुषंगाने येणारे पॉर्न साईट्सचे आकर्षण, हा नव्या जगाचा प्रवाहदेखील यात येऊन मिसळला आहे. देवी, दीपक आणि शालू हे एकाच प्रवाहाचे आणि ते म्हणजे ते खर्‍या अर्थाने नव्या स्वतंत्र जगाचे प्रतिनिधी. आपल्या आयुष्याचा विचार करणारे, आपले निर्णय आपणच घेणारे आणि कदाचित म्हणून कुटुंबाबद्दल, परंपरेबद्दल त्यांच्या मागच्या पिढीइतकी बांधिलकी नसलेले. पण तरीही निव्वळ तरुण पिढी आणि मागची पिढी अशी काटेकोर विभागणी करता येणार नाही. दीपकचाच थोरला भाऊ सिकंदर हा परंपरेने आलेल्या कामात वडिलांना इमानेइतबारे हातभार लावत असूनही त्यांच्या उपेक्षेचा धनी. याउलट अभ्यासात हुशार असलेला, मागच्या जगाचा उंबरा ओलांडून पुढच्या जगात पाऊल टाकू पाहणारा दीपक हा वडिलांच्या अभिमानाचा विषय आहे.

बनारससारख्या कर्मठ जगात कम्प्यूटर ट्रेनिंग क्षेत्रात नोकरी करणारी देवी पाठक ही स्वतंत्र बाण्याची स्त्री आहे. इंटरनेटच्या माध्यमातून ओळख झालेल्या पॉर्नचा आस्वाद घेणारी, ते पाहून निर्माण झालेल्या 'जिज्ञासे'ची पूर्ती करण्यासाठी बेधडक पाऊल उचलणारी आणि त्यातून समोर आलेल्या भागधेयाला न डगमगता सामोरे जाणारी. 

देहभोगाबद्दलची जिज्ञासापूर्ती करताना आलेल्या अनुभवातून देवीचा करारीपणा, दृढनिश्चयी वृत्ती जरी बदलली नाही तरी त्यातून तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचे काही पैलू नक्कीच बदलले आहेत. केवळ जिज्ञासापूर्तीसाठी, ज्याच्याशी केवळ बोलणे आवडते, त्याची संगत आवडते इतपत मर्यादित दृष्टीकोन असलेली देवी, त्याच्या मृत्यूनंतर आपण त्याच्या कुटुंबियांचे कुणीतरी आहोत, त्यांचे देणे लागतो किंवा ज्यांना भेटणे हे आपले निदान कर्तव्य आहे या विचाराने अस्वस्थ होते, त्यासाठी ती बराच आटापिटा करते, हो नाही करता त्यांना भेटतेही. यातून आईच्या मृत्यूनंतर वडिलांबाबत अढी राखून असलेल्या देवीच्या मनात नातेसंबंधांची किंचित जाणीव उमलल्याचे दिसते आहे. (पुढे कामाच्या ठिकाणी भेटलेल्या सहकारी मित्राच्या संदर्भात ती आणखी ओलावत जाते.) परंतु त्याचवेळी नवी नाती जोडण्याबाबत आता तिच्या मनात काहीशी भीती निर्माण झाली आहे. एका सुस्वभावी सहकार्‍याशी जुळू पाहणारे नातेही ती नाकारते आहे, 'हम अकेलेही ठीक हैं' या - कदाचित क्षणिक वैफल्यातून आलेल्या - निष्कर्षाप्रत पोचते आहे.

दीपक आणि शालू मात्र तिच्याहून काळात काहीसे मागे दिसतात. त्यांची टवटवीत प्रेमकहाणी महानगरी प्रेक्षकांना सत्तरीच्या दशकातल्या चित्रपटातील प्रेमकथांची आठवण करून देईल. त्यांच्या हाती फेसबुक, ऑडिओ एडिटर सॉफ्टवेअर, मोबाईल यासारखी अत्याधुनिक साधने आहेत पण त्यांच्या प्रेमाची जातकुळी मात्र अजूनही चित्रपटातील गाणी दिमतीला घेऊन प्रेमपत्रे लिहिणारीच, फक्त तंत्रज्ञानाच्या नव्या प्रवाहाचे बोट धरून फेसबुक, मोबाईल सारख्या नव्या माध्यमांतून व्यक्त होणारी. दीपकच्या प्रेमाच्या कल्पना आपल्या प्रेमपात्राला अडचणीच्या वेळी मदत करण्यात, इतर 'वाईट' प्रवृत्तीच्या तरुणांपासून रक्षण करण्याचे वचन देण्याइतक्या प्राथमिक पातळीवरच्या आहेत. एरवी हिंदी चित्रपटांतून दिसणार्‍या डॅशिंग नायकाऐवजी नायिकेला बुजलेला, बावचळलेला नायक पाहताना गंमत वाटते. लाडाकोडात वाढलेली, शायरीच्या जगात वावरणारी शालू त्या साहित्यिक जगातून ओळख झालेल्या स्वप्नाळू प्रेमाच्या वाटे जाऊ पाहणारी.


कॉलेजमधील एका दृश्यात प्राध्यापक दीपकच्या वर्गात 'सेंट्रीफ्यूगल फोर्स' (अवकेंद्री बल) आणि 'सेंट्रिपीटल फोर्स' (केंद्री बल) शिकवताना दिसतात. चित्रपटाच्या लेखक/दिग्दर्शकाने हा विषय सहजच निवडला की काही हेतूने असा थोडासा विचार करून पाहिला तर असे लक्षात येते यापैकी पहिला फोर्स (बल) केंद्रापाशी असलेल्या गोष्टींना परिघाच्या दिशेने बाहेर फेकू पाहते, तर दुसरे हे भवतालाला केंद्राकडे खेचून आणू पाहते. ही दोन बले विश्वात स्थैर्य राखण्यास मदत करतात असे मानले जाते. पहिल्याचा प्रभाव अधिक झाला तर तर विरळ घनतेमुळे केंद्राचे अस्तित्वच नाहीसे होण्याचा धोका संभवतो, तर दुसर्‍याचा प्रभाव अधिक झाला सारे भवताल केंद्राभोवती एकवटून त्याचा स्फोट होण्याचा. नवता आणि परंपरा हे बनारसच्या त्या भूमीवर या दोन बलांचे प्रातिनिधित्व करताना दिसतात. वरवर पाहता बिनमत्त्वाचा भासणारा हा तपशील बनारसच्या परिस्थितीबाबत, कथेच्या पार्श्वभूमीबाबत काही भाष्य करून जातो आहे.

'पता नहीं.' हे तरुण पिढीचे घोषवाक्य असल्यासारखे चित्रपटात वारंवार ऐकू येत राहते. परिणामांचा विचार करताना, त्याबाबतच्या प्रश्नाला उत्तर देताना किंवा घडून गेल्या घटनांच्या परिणामांचे मूल्यमापन करताना देवीसह दीपक आणि शालू हे उत्तर सहजपणे देताना दिसतात. परिणामांचा फार खोल विचार न करता, कारणमीमांसा करत वेळ न दवडता आपल्यातील आवेगाला, प्रेरणेला अनुसरून बेधडकपणे पावले टाकताना, झाल्या परिणामांबाबतही फार विचार न करता थेट 'आता पुढे काय करायचे?' असा व्यावहारिक प्रश्न विचारत ही पिढी पुढे सरकताना दिसते. एका जागी खिळून राहण्याचे नाकारते. हजारो वर्षे एका केंद्राभोवती फिरत असलेल्या बनारसच्या समाजात आता सेंट्रीफ्यूगल फोर्सही काम करू लागला आहे. सफल मृत्यूच्या शोधात भारतभरातील लोक बनारसकडे मार्गक्रमण करत असताना देवी आणि दीपकसारखे तरुण जगण्याच्या नव्या मार्गांच्या शोधात बनारसच्या परिघाला ओलांडून बाहेरच्या दिशेने निघालेले दिसतात.

पण या बदलाचा गंधही पाठक यांना नाही. अजूनही कमावत्या मुलीच्या आयुष्याचा निर्णय घेण्याचा अधिकार त्याला आपल्याच हाती आहे असे वाटते. आपण कुठला रोजगार निवडावा, किती पगाराची अपेक्षा ठेवावी हा निर्णय घेण्यास - नव्या परिस्थिती संदर्भात - देवीच अधिक लायक आहे, इतकेच नव्हे तर तो देवीचा हक्कही आहे हे जणूं त्याच्या गावीच नाही. इतकेच नव्हे तर तिच्या अंगलट आलेल्या 'जिज्ञासापूर्ती'मुळे आपले सुस्थिर जगच जणू उध्वस्त झाल्याची भावना त्याच्या मनात निर्माण झाली आहे. तिने घाटावरच्या आपल्या दुकानात येणंदेखील त्याला अडचणीचं वाटू लागलं आहे. 'इतना बड़ा कांड करके बैठ गयी हो.', इथे बाप लाजेने मरू घातला आहे हे तुला समजत नाही का? असे विचारतो. त्यावर तिचे उत्तर 'कोई कांड नहीं किये हैं हम, ये सिर्फ आपका डर है.' हे दोघांच्या दृष्टीकोनातला फरक दाखवून देते आहे. तिच्या जगात तिच्या हातून जे घडलं त्याबाबत लाजेने तोंड लपवून हिंडावं असं काही नाही. जे घडून गेलं त्याबाबत अधिक विचार न करता पुढच्या आयुष्याचे निर्णय घेण्यास ती सरसावते आहे. 'जितनी छोटी जगह, उतनी छोटी सोच' असं म्हणून ती या सार्‍याला झटकून टाकते आहे. देवीचा हा दृष्टीकोन कदाचित महानगरी, सुखवस्तू तरुण पिढीला पटणारा. किंबहुना देवीचे पात्रच असे की तिच्याबाबत आपले मूल्यमापन हे आपल्या पार्श्वभूमीचे, आपल्या पूर्वग्रहांचे वा त्यांच्या अभावांचे प्रतिबिंब म्हणूनच पाहता येते.

चित्रपटाच्या लहान लहान तपशीलांची वीण जितकी घट्ट तितका तो अधिक एकजीव होतो आणि चांगले काही समोर आल्याचे समाधान देऊन जातो. 'मसान' मधे अशा छोट्या छोट्या तपशीलांवर बारकाईने काम केलेले दिसते आहे. 


या सीनमध्ये पाहिले तर शालू दीपकला फोनवर शायरी ऐकवते आहे. रेलिंगला रेलून उभ्या असलेल्या दीपकच्या नजरेसमोर खाली घाटावर मृत्यूचा पसारा. शेर सांगून संपतो तरी दीपकला ते समजलेले नाही. ’फिर?’ तो विचारतो. ’फिर क्या, बस इतनाही’ शालू म्हणते. त्यांची प्रेमकहाणी तिच्याबाजूने अधुरीच राहणार हे सुचवणारे हे दोन संकेत.

घाटावर भेटायला आलेल्या 'पुरातत्त्वशास्त्रा'च्या विद्यार्थ्यांना 'घाटाचा इतिहास आणि संस्कृती' पाठक उलगडून सांगत असतानाच विद्यार्थी ते ज्ञान मोबाईल वर रेकॉर्ड करताना दिसतात. 'पहिले यहाँ सबकुछ जंगल था...' हे सांगत असतानाच त्यांच्या दुकानात काम करणारा छोटा 'घोंटा' दुकानाच्या भिंतीआडून हळूच डोकावतो, लगेचच त्यांच्या मोबाईलची रिंग वाजते. माणसाची आणि तंत्रज्ञानाची पुढची पिढी त्या जंगलाच्या काळाला मागे टाकून पुढे येत असल्याची सूचना मिळते. जिथे पाठक आपला व्यवसाय करतात, तो हरिश्चंद्र घाट हा काश्मीर प्रमाणे वादातला; मराठी आणि गुजराती वादाचे उत्तरप्रदेशातले केंद्रस्थान. दोनही भाषिक समुदायांनी आपल्याच पूर्वजांनी तो बांधल्याचा दावा केलेला. प्रत्येक राजाने आपल्या नावाचे बांधलेले घाट, प्रत्येक जातींचे आपापले घाट यातून विखंडित समाजालाही असलेली दीर्घ परंपरा दिसते.

काही दिवसात नोकरी लागेल असे दीपक घरात सांगतो, तेव्हा त्याची आई 'पण त्याला पैसेही द्यावे लागतील ना?' असं विचारते. तेव्हा तिच्या स्वरात कोणत्याही प्रकारची काळजी किंवा निषेधभावना जाणवत नाही. भ्रष्टाचाराची नवी परंपरा चूल नि मूल हेच विश्व असलेल्या तिच्याही जाणिवेत पक्की मुरलेली आहे. दुसर्‍या एका प्रसंगात इन्स्पेक्टर देवीच्या घरी पहिल्याने पाऊल ठेवतो, तेव्हा सोफ्यावर बसून तो टीवीचा रिमोट प्रथम हाती घेतो. तो रिमोट खेळवत असताना पुढची सूत्रे आपल्या हातात असल्याची सूचनाच तो देऊन ठेवतो आहे. पडद्यावर घाटावरच्या चितांचे जळते ढीग दिसत असताना पार्श्वभूमीवर शालू 'सितारोंको आँखोमें महफ़ूज रखना, बडी देर तक रात ही रात होगी | मुसाफिर हैं हम भी, मुसाफिर हो तुम भी, किसी मोड़ पर फिर मुलाक़ात होगी' हा शेर दीपकला फोनवर ऐकवताना दिसते. अशा छोट्या छोट्या तपशीलांची कलाबूत विणत चित्रपट आकार घेतो आहे.

एका प्रसंगी दीपकची आई त्याला 'जा पवित्र अग्नी लेके आ.' म्हणून आदेश देताना दिसते. डोंबाच्या घरात गॅस आहे, पण तो पेटवायचा तो चितेवरचा 'पवित्र' अग्नी आणूनच. हे एका बाजूचे प्रतीकात्मक आहे, तसेच बदलत्या परिस्थितीतही परंपरेचा पगडा घट्ट मानगुटी बसल्याचे लक्षण आहे. जेव्हा काडेपेटी, लायटर इ. हुकमी अग्नी निर्माण करणारी साधने उपलब्ध नव्हती तेव्हा स्मशानातच वास्तव्य करणार्‍या डोंबाला पेटत्या चितेचा अग्नी ही सहज उपलब्ध असणारी गोष्ट असेल, आणि म्हणून त्यावरून आणून चूल पेटवण्याची पद्धत पडून गेली असेल नि नकळत धार्मिक परंपरेचे रूप घेऊन बसली असेल. आज ज्याला गॅससारखे इंधन उपलब्ध आहे त्याला हुकमी अग्नी निर्माण करणारी साधनेही उपलब्ध आहेतच. पण आता सोयीऐवजी परंपरेचे रूप घेऊन येणारा चितेवरचा अग्नीच तो गॅस पेटवण्यासाठी वापरला जातो आहे. याचप्रमाणे वैदिक संस्कृतीमधे अग्निहोत्री ब्राह्मणाचे काम अहोरात्र अग्नि चेतवत ठेवण्याचे, जेणेकरून जेव्हा आवश्यक असेल तेव्हा तो त्याच्याकडून नेता यावा. परंतु त्याभोवती कर्मकांडाचे वलय उभारले जाऊन त्या आधारे अग्निहोत्रींचे सामाजिक स्थान उभे राहिले.

धर्मश्रद्धांनी माणसाचा उद्धार होतो, तो सन्मार्गी जातो असे म्हणताना, हजारो वर्षांची परंपरा असलेल्या शहरातील लोकांची मानसिकतेचे वास्तव एक दोन लहान प्रसंगातून दिसते. एखादी स्त्री सेक्सचा अनुभव घेते म्हणजे ती वेसवाच आहे, तिला कुणीही चालू शकतो असा पूर्वग्रह असलेले, बिनदिक्कतपणे तिच्याकडे शरीरसंबंधाची मागणी करणारे, प्रसंगी त्यासाठी तिला ब्लॅकमेल करू पाहणारेही याच पवित्र भूमीत जन्माला येतात, ते कसे? समाजातील संस्कृतीचे ठेकेदार म्हणतात तसे हे बाहेरून येते, की तो ही त्याच संस्कृतीचा अनुल्लेखाने मारण्याचा संकेत असलेला अविभाज्य भागच आहे, असा विचार करावा लागतो.

पण या सार्‍या लहान लहान तपशीलांना सांधून घालणारा एक धागा म्हणजे चित्रपटाची पार्श्वभूमीच होऊन राहिलेला, वारंवार चित्रपटाचा पडदा व्यापून राहणारा गंगेचा तो प्रवाह. देवीच्या पात्राप्रमाणेच विविध दृष्टीकोनाच्या, पार्श्वभूमीच्या, विचाराच्या व्यक्ती याकडे वेगवेगळ्या दृष्टीने पाहू शकतील. एक नक्की, की एकप्रकारे तो सार्‍या चित्रपटाचा कॅनवासच बनला आहे. विविध प्रसंगांना त्याची पार्श्वभूमी आहे. अधेमधे त्यावरील पुलाला, पुलावरुन जाणार्‍या रेल्वेला सोबत घेऊन तो त्या कथानकात वेगवेगळे रंग भरतो आहे. तसा तो संथ आहे, काही हलके तरंग दिसतात पण एखाद्या साचल्या तळ्यासारखा पृष्ठभागी निवांत पहुडलेला तो जलाशय, हजारो वर्षे गतिरूद्ध होऊन बसलेल्या परंपरांसारखा. पण भविष्यात तो तसा राहीलच याची खात्री मात्र देता येणार नाही.

या प्रवाहात बुडी मारून त्यात फेकलेल्या पैशांपैकी जास्तीतजास्त पैसे जमा करण्याची स्पर्धा, पैसे लावून खेळला जाणारा जुगार, घाटावर खेळली जाते आहे. या संथ प्रवाहात बेगुमानपणे उड्या मारत झोंटासारखी लहान मुले त्यात खळबळ निर्माण करत आहेत, त्यात बुड्या मारून सर्वात जास्त पैसे शोधून आणण्यासाठी स्पर्धा करत आहेत. जे लहानांचे आहे तेच मोठ्यांबाबतही घडते आहे. एका बाजूने गंगेतून पैसे काढण्यासाठी आकांताने प्रयत्न करणारी, तो कैफ अनुभवणारी लहान मुले आणि दुसरीकडे अचानक निर्माण झालेल्या पैशाच्या गरजेमुळे हतबुद्ध झालेला आणि अखेर त्या जुगारालाच शरण जाण्याइतका अध:पतित झालेला विद्याधर पाठक! त्याच वेळी दीपक आणि देवीसारखे तरुण जगण्याच्या नव्या प्रवाहात बुडी मारत त्या प्रवाहातून काही नवे हाती लागेल अशी उमेद बाळगून आहेत, त्यासाठी बनारसमधील जगण्याच्या संथ, स्थिर प्रवाहामधे खळबळ निर्माण करत आहेत.या घाटावरच्या स्पर्धेतला संघर्ष, स्पर्धा संपूर्ण चित्रपटाला व्यापून राहते आहे. एका प्रसंगी लावलेले पैसे हरलेल्या, खिन्न बसलेल्या पाठकला जुगार चालवणारा विचारतो 'कतना हारे पंडितजी?'. पंडितजी उत्तर न देता फक्त एक सुस्कारा सोडतो. कारण किती हरलो याची मोजदाद अजून संपलेली नसते, या जुगारात हरलेल्या पैशांपेक्षा कितीतरी अधिक तो जगण्याच्या जुगारात हरलेला असतो, हरणार असतो. त्या एका सुस्कार्‍याचे मोल त्याने गमावलेल्या पैशाइतकेच नव्हे तर कदाचित भविष्यात त्याला गमवाव्या लागणार्‍या सामाजिक स्थानासह करायला हवे आहे.

चित्रपट म्हणजे केवळ गोष्ट चित्रित करणे नव्हे तर दृक् आणि श्राव्य अशा दोनही पर्यायांचा वापर करू देणारे ते कलेचे एक माध्यमही आहे. सामान्यपणे भारतीय चित्रपट कथा आणि मनोरंजनमूल्य याकडेच अधिक लक्ष देतात, या सर्वात शक्तिशाली कलामाध्यमाचा फारसा कलात्मक वापर करत नाहीत, अशी तक्रार चित्रपटकलेच्या क्षेत्रातील - संभावित आणि तथाकथित अशा दोन्ही - तज्ज्ञांची असते. 'मसान' एका सशक्त कथेला सादर करत असतानाच यातील काही अनुषंगांचा असा नेमका उपयोग करून घेताना दिसतो. जेव्हा जेव्हा एक पुरुष आणि एक स्त्री एकत्र येतात तिथे पार्श्वभूमीवर फडकणारी धर्मध्वजा अथवा पताका त्यांच्या आसपास सतत असणार्‍या परंपरेर्‍या अस्तित्वाची जाणीव करून देते. जगण्यातल्या एखाद्या प्रवासाची सुरुवात वा अंत होतो, तेव्हा रेल्वे येते. एखादी व्यक्ती नवे पाऊल टाकते, जगण्यातली एखादी अप्रत्यक्ष सीमा ओलांडते त्या क्षणी महामार्गावरचे पुरी रुंदी व्यापणारे दिशादर्शक बोर्डस - जे कदाचित दोन शहरातील सीमेचे प्रातिनिधित्व करतात - दर्शन देऊन जातात. विविध टप्प्यांवर येणारे पूल, रेल्वे चित्रपटकथेला वेगवेगळे संदर्भ देऊन जात आहेत.

दृश्य बाजू प्रेक्षकांना सहजपणे दिसणारी, समजणारी. पण श्राव्य बाजू म्हणजे फक्त गाणी किंवा अतिकरूण प्रसंगाला वा वेगवान प्रसंगाला देण्याची फोडणी इतकेच ठाऊक असलेल्यांना दृश्याला पार्श्वभूमी देणारा ध्वनि त्यातील दृश्याला एक जास्तीची मिती देतो, त्याच्या आकलनाला वेगळे परिमाण देऊ शकतो हे मात्र बहुधा ध्यानात येत नाही. 'मसान'मधे याचा केलेला वापर विलक्षण समर्पक. देवी सेक्सचा अनुभव घेण्याच्या तयारीत असताना पार्श्वभूमीवर नेमकी कुणी एक अतिउत्साही प्रेक्षक 'पाय घसरून' वाघाच्या पिंजर्‍यात पडून झालेल्या 'हादसा' अथवा अपघाताची बातमी ऐकू येत राहते. त्यातही पहिले चुंबन घेत असतानाच नेमका पार्श्वभूमीवर 'हादसा' हा शब्द ऐकू येतो. दुसरीकडे पोलिस अधिकारी देवीच्या घरी येऊन थडकतो तेव्हा पार्श्वभूमीवर टीवीवर चालू असलेली 'गंगेच्या प्रवाह बदलण्याने विस्थापित' झालेल्यांची कैफियत मांडणारी बातमी ऐकू येते आणि जीवनगंगेचा प्रवाहदेखील जागा बदलताना काही घरांची पडझड होणार असल्याचे सूचित करतो.

काळाच्या अक्षावर समांतर जाणारी दीपक आणि देवीची कथा स्थलाच्या मितीमधे एकत्र येते आहे. देवीचा खडतर प्रवास घाटावरच्या ज्या सज्ज्यावरून सुरू होतो, तिथूनच दीपक आपल्या नव्या जगाचा प्रवास सुरू करतो आहे. त्याच्या प्रेमपात्राची अंगठीच गंगेच्या माध्यमातून तिच्यापर्यंत पोहोचून अडचणीच्या प्रसंगी तिचा आधार होऊन राहते आहे. डोंब आणि पाठक या दोघांच्या जगात दोन प्रवाहांची वाट एकच असते, पण वाटचाल वेगळी राहते ! पुढच्या पिढीतील दीपक आणि देवीच्या जगात ती कदाचित सोबतीनेही होईल, कुणी सांगावं.

-oOo-

सुदैवाने मसान हा संपूर्ण चित्रपटही यू-ट्युबवर उपलब्ध आहे.


सोमवार, २२ मार्च, २०२१

'भारत - एक खोज' : छोट्या पडद्यावरचे कैलासलेणे

भारतीय माणूस भूतकालभोगी आहे. सर्जनशीलता आणि वैचारिकता या दोन्ही पातळ्यांवर असलेला आळस,  आपापल्या गटाच्या सोयीनुसार सोयीचा इतिहास पाहण्याची सोय, आपला तो खरा नि ’त्यांचा’ तो खोटा अशी मखलाशी करण्याचा धूर्तपणा आणि मुख्य म्हणजे शालेय अभ्यासक्रमात असलेली पाठांतराची, केवळ विचारशून्य आत्मसात करण्याची सोय असलेला इतिहास हा विषय आपला लाडका असतो. 

पण इतिहास म्हटले की आपण बव्हंशी राजकीय इतिहास अभ्यासत असतो. राजे-रजवाडे, लढाया, हार-जीत या घटनाप्रधान इतिहासाचे आपल्याला अधिक आकर्षण असते. त्यातून आपापले नेते नि झेंडे निवडून, इतरांना दुसर्‍या बाजूला ढकलून देत, वर्तमानातल्या सुरक्षित शाब्दिक लढाया खेळून, आपल्या भेकडपणाला भासमान शौर्याचे उपरणे घालायला लोकांना आवडते. यात इतिहासाची सामाजिक, सांस्कृतिक आणि व्यावहारिक बाजू बव्हंशी दुर्लक्षितच राहते.

नेहरूंच्या 'डिस्कवरी ऑफ इंडिया'वर आधारित 'भारत - एक खोज' ही मालिका बेनेगलांनी दूरदर्शनसाठी तयार केली. मुळातच अतिशय अभ्यासपूर्ण पुस्तकाला बेनेगलांनी आणखी उंचावर नेऊन ठेवले. इतकी अभ्यासपूर्ण पटकथा पूर्वी कधी लिहिली गेली नसावी. केवळ मूळ पुस्तकावर अवलंबून न राहता, त्यातील कथावस्तूला अनुसरून भारतभरातील विविध कलापरंपरेतील कथानकांचा, संगीतप्रयोगांचा शोध घेत ही पटकथा साकार होते. कुठे सर्वसाधारण मालिकेप्रमाणे प्रत्यक्ष चित्रीकरण, कुठे कथकली सारख्या नृत्यपरंपरेचा, कुठे पंडवानीसारख्या कथनशैलीचा वापर करत कथानक मांडत जाताना, सर्व भारतातील परंपरांना कवेत घेत जाते.  

इतक्या विचक्षणपणे, संशोधनपूर्वक नि कष्टाने सादर केलेल्या भारताच्या इतिहासाला द्यावी तितकी दाद थोडीच आहे. आज इतिहास म्हणजे केवळ राजकीय इतिहास असा समज रूढ होत असताना सामाजिक-सांस्कृतिक इतिहासाची इतकी सुरेख सांगड घातलेली पहायला मिळणे दुर्मिळ आहे.

इथे शेअर केलेला भाग आहे भारतातील जमीनदारी व्यवस्थेवरचा. देश वा राष्ट्राची संकल्पना तेव्हा अस्तित्वात नव्हती. व्यवस्था औपचारिक नव्हती. शेतकरी, कारागीर हा सर्वात तळाचा वर्ग त्यात शेतकरी हा एकप्रकारे त्याच्या जमिनीला बांधलेला, भूदास! एक प्रकारचा वेठबिगारच. त्यांच्यावर छोटे जमीनदार, जमीनदार आणि अखेरीस या उतरंडीच्या टोकावर असलेला राजा अशी व्यवस्था होती. आपापल्या पातळीवर प्रत्येक नायक/शासक आपल्याला हवी तशी व्यवस्था बांधत असे. प्रत्येक टप्प्यावरील शासकांचे आपल्या वरील आणि खालील शासकांशी परस्पर-सहमतीने देवाण-घेवाणीच्या नियमांवर आधारलेले संबंध प्रस्थापित झालेले असत.  

आजची लोकशाही व्यवस्था लग्न हा दोन सज्ञान व्यक्तींमधील करार आहे असे मानते. त्यासाठी त्या दोघांचा निर्णय पुरेसा असतो. पण या मूलभूत हक्काची त्या व्यवस्थेत काय स्थिती होती हे या भागात दिसते. 'डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया’तील निवेदन आणि मस्ती वेंकटेश अय्यंगार यांच्या ’चिन्नबसव नायक’ या कादंबरीतील काही भागाच्या आधारे याची मांडणी केली आहे.

 नीट पाहिले तर मल्लिगे आणि सगुणाच्या कथानकात त्याकाळातील समाजात असलेली सत्तास्थाने दिसतात. प्रत्येक टप्प्यावर मल्लिगे एक पायरी चढून वरच्या अधिकार्‍याकडे गार्‍हाणे मांडताना दिसते. यात  प्रथम दिवंगत हेगडे म्हणजे जमीनदार आणि त्याच्यानंतर त्याच्या अधिकाराचा वारसा मिरवणारी त्याची पत्नी, तिचे आदराचे स्थान असलेले स्वामी आणि अखेरीस तेथील नायक अथवा राजकीय सत्ता राखून असलेला शासक असे तीनही टप्पे अंतर्भूत होतात. अर्थ, धर्म नि राजकीय अशा तीनही सत्तांसमोर आपली मागणी रेटतच मल्लिगेला आपले ईप्सित साध्य करावे लागते. अशी सुदैवी मल्लिगे एखादीच, बहुतेक भूदासांना आपल्या मालकांच्या निर्णयासमोर मान तुकवावी लागते. 


मालिकेचे वैशिष्ट्य सांगायचे म्हणजे ऐतिहासिक राजे-रजवाड्यांचा इतिहास भरजरी करुन मांडण्याचा बाजारूपणा इथे टाळला आहे. या मालिकेसोबतच प्रसारित होत असलेल्या रामायण आणि त्यानंतर आलेल्या महाभारत या मालिकांशी तिची तुलना करता  येईल. पोशाखीपणासोबतच त्या दोन मालिकांनी रुजवलेल्या आणि गेल्या एक-दोन दशकांत ऐतिहासिक, पौराणिक मालिकांत सुळसुळाट झालेल्या संस्कृतप्रचुर बोजड भाषेचा उसना वेष तिने पांघरलेला नाही.  त्यामुळे इतिहासाच्या त्या भागाकडे अधिक स्पष्टपणे पाहता येते.

रोशन सेठ नेहरुंच्या भूमिकेत प्रास्ताविक नि उपसंहार करतात. त्यातून त्या त्या कथाभागाबाबत नेहरुंचे मूल्यमापन मांडले जाते. ओम पुरीसारख्या दमदार आवाजाच्या गुणी नटाचा आवाज निवेदनाची सुरेख पार्श्वभूमी देऊन जातो. भारतीय परंपरेतील अनेक गोष्टी नेहरूंच्या मूल्यमापनातून समोर येतात. आपल्या इतिहासाबाबत कृतज्ञ राहताना, त्यातील अभिमानाची स्थाने शोधतानाही, माणूस डोळस नि भानावर कसा राहू शकतो याचे एक दुर्मिळ उदाहरण समोर येते. 

भारतातील गणव्यवस्था नि राजव्यवस्था, त्यांचे परस्परसंबंध, विरोध नि सहकार्य; वैदिक, बौद्ध नि जैन या तीन परंपरांचे साहचर्य नि संघर्षही; गुप्तांच्या सुवर्णकाळाबाबत बोलतानाही त्यावर असलेला कुषाणांचा प्रभाव नोंदवत जाणे; कलेचा विकास, राजकीय र्‍हासांची कारणे, संघर्षातून मिळवलेले शहाणपण आणि विजयातून गमावलेले बंधुभाव याबाबत नेहरूंसारख्या विचक्षण आणि बेनेगलांसारख्या डोळस माणसांच्या सहकार्यातून उभे राहिलेले हे लेणे.  आपल्या सुदैवाने, प्रसारभारतीच्या कृपेने ही संपूर्ण मालिका यू-ट्यूबवर उपलब्ध आहे.  

अधिक नोंदवण्याजोगे म्हणजे या अलौकिक महालाचे खांब असलेले कलाकार. मूळ संस्कृत ऋचांचे वसंत देव यांनी केलेले रसाळ अनुवाद नि वनराज भाटियांचे संगीत, अशोक पत्कींचे संगीत संयोजन, अजित कडकडे, रविंद्र साठे, चंद्रकांत काळे, कविता कृष्णमूर्ती यांचे गायन आणि सुमारे तीस वर्षांपूर्वीच्या तंत्राआधारेही नेत्रदीपक कामगिरी करणारे वी. के. मूर्ती यांचे छायाचित्रण. आजच्या माध्यमातील मालिकांचा सातत्याने होत चाललेला बाजारू अधःपात पाहता या दर्जाची मालिका भविष्यात तयार होणे अशक्यच दिसते. 'ऐसा बालगंधर्व पुन्हा न होणे' च्या चालीवर 'ऐसी मालिका पुन्हा न होणे' असे म्हणावे लागेल. 

अधिक पैसा नि विकसित तंत्रज्ञान यांच्या हातात हात घालून येणार्‍या विक्रीयोग्यतेला महत्व येते. यातून गुणवत्तेचा आग्रह अडगळीत पडत जातो. दारव्हेकरांच्या ’कट्यार काळजात घुसली’ या अलौकिक नाटकाचे भरजरी, बटबटीत आणि द्वेषमूलक प्रचारकी रूप त्याच नावाच्या मराठी चित्रपटात मांडले गेलेले आपण पाहिले. त्यामुळे आधुनिकतेतून गुणवत्तेचा उत्कर्ष नव्हे तर र्‍हासच होतो हे माझे मत, वेगवान तांत्रिक प्रगतीच्या गेल्या दोन-तीन दशकांत ’भारत एक खोज’च्या तोडीची एकही मालिका पाहण्यास न मिळाल्याने दृढ झाले आहे.

कौटुंबिक, गुन्हेगारी, विनोदी, पौराणिक आणि ऐतिहासिक या पाच विषयांपलिकडे भारतीय चॅनेल-मालिका फिरकत नाहीत. वैज्ञानिक विषयांवरची कोणतीही मालिका गेल्या तीस वर्षांत माझ्या पाहण्यात नाही. सायन्स फिक्शन मध्ये आपल्या ’एक त्राता दे रे बापा’ मानसिकतेला साजेशा ’शक्तिमान’चे नाव घ्यावे लागते यातच आपल्या मालिकांचा दर्जा ध्यानात यावा. नेटफ्लिक्स, अमेजन प्राईम, हुलू, व्हूट वगैरे ओटीटी सेवांनी इंग्रजी भाषिक कार्यक्रमांमध्ये जी कामगिरी केली ती हिंदी मालिकांना साधता आलेली नाही. त्यांचे विषय अजूनही विक्रियोग्य परिघातच पोहत आहेत. त्यातही तळापर्यंत बुडी मारण्याचे धाडस फारसे कुणी करताना दिसत नाही.  

---

१.  या भागात जरी भूदास्य अंतर्भूत असलेली जमीनदारी व्यवस्था समाविष्ट केलेली असली, तरी भारतात तीन प्रकारच्या जमीनदारी व्यवस्था दिसून येत असत. पं. नेहरुंनी त्यांच्या ’डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया’मध्येही त्यांचा उल्लेख केला आहे. उत्तर आणि मध्य भारतात एका प्रकारची, पूर्वेला बंगालमध्ये दुसर्‍या प्रकारची तर दक्षिणेत तिसर्‍या प्रकारची व्यवस्था होती असे वाचल्याचे स्मरते. सवडीने तो भाग शोधून त्यालाही ’वेचित...’ वर आणण्याचा प्रयत्न करेन.

२. युरप/अमेरिकेमध्ये निव्वळ ख्रिश्चन असणे ही ओळख नसते, कोणत्या चर्चचे हे सांगितल्यावरच ती पुरी होते. तसेच कर्नाटकात कोणत्या मठाचे वा स्वामींचे अनुयायी हे सांगावे लागते.

३. इंग्लंडच्या राजघराण्यातील व्यक्तिंना आपल्या लग्नसंबंधांना ’राणीच्या मंत्र्या’मार्फत संसदेची परवानगी घ्यावी लागते. ती नाकारलीही जाऊ शकते हे नुकतेच ’द क्राऊन’ या मालिकेतून समजले. हा एक प्रकारे उलट न्याय म्हणावा लागेल.

- oOo - 

तळटीप: 
प्रसारभारती हे शासकीय मालकीचे माध्यम असल्याने, आणि ही मालिका नेहरुंचे नाव मिरवित असल्याने, नजीकच्या भविष्यकाळात ती  गायब  होण्याची शक्यता बरीच आहे. त्यामुळे त्यापूर्वी ती अवश्य पाहा, आणि शक्य झाल्यास डाउनलोड करुन ठेवा. 


गुरुवार, १८ मार्च, २०२१

परीकथा आणि वेदनेची वाट

१९व्या शतकाच्या सुरुवातीला लीमन फ्रॅंक बॉम नावाचा लहानसा पत्रकार शिकागोमध्ये काम करत होता. पत्रकारितेमध्ये येण्यापूर्वी न्यूयॉर्कमध्ये नाट्यलेखक आणि निर्माता म्हणून बस्तान बसवण्याचा त्याचा प्रयत्न अयशस्वी झाला होता. तरी अंगातली लेखकाची ऊर्मी त्याला स्वस्थ बसू देत नव्हती. नीरस कंटाळवाण्या बातम्यांपेक्षा सर्जनशील लेखनाकडे त्याची ओढ होती. आपल्या चार मुलांना गोष्टी सांगताना तो रंगून जात असे. त्यातून त्याच्या कथेमध्ये एक काल्पनिक जग आकाराला येत होते. प्रत्येक कथनागणित त्यात नवे आकार नि रंग भरले जात होते. फ्रॅंकची पत्नी मॉड हिने हे सारे पुस्तकरूपात उतरवण्याचा तगादा लावला होता. पण फ्रॅंक ते फारसे मनावर घेत नव्हता. 
 
अखेर एका निषादाने केलेल्या क्रौंचवधातून रामायण-कथा अवतरावी तसेच काहीसे या पुस्तकाबाबतही घडले. चारही मुलेच असलेल्या मॉडला मुलीची आस होती. १८९८ मध्ये तिच्या भावाला, मुलगी झाली. मॉडला साहजिकच तिचा खूप लळा लागला. दुर्दैवाने मेंदूतील गुंतागुंतीमुळे ही भाची पाचच महिन्यात वारली. या घटनेचा मॉडच्या मनावर जोरदार आघात झाला. तिला बराच काळ मानसोपचाराला सामोरे जावे लागले. तिच्या मनाला उभारी देण्यासाठी फ्रॅंकने आपली परीकथा अखेर कागदावर उतरवली. त्या परीकथेतील मुख्य पात्राला ’डोरोथी’  हे मॉडच्या भाचीचे नाव दिले. हे पुस्तकही त्याने आपल्या पत्नीलाच अर्पण केले. 

हे पुस्तक केवळ शाब्दिक कथा नव्हे तर चित्रकथा (Graphic Novel) म्हणून प्रसिद्ध झाले. फ्रॅंकच्या कथेला विल्यम डेन्स्लॉ याने चित्रकथेचे स्वरूप दिले होते. फ्रॅंक आणि विल्यम या जोडगोळीने साकार केलेल्या ’द वंडरफुल विझर्ड ऑफ ओझ’ या पुस्तकाने इतिहास घडवला. अमेरिकन पार्श्वभूमी असलेली ही पहिली परीकथा मानली जाते. वाचकांच्या मनावर दीर्घकाळ अधिराज्य गाजवणार्‍या या कथेने दूरचित्रवाणी, संगीत, चित्रपट आणि नाटक या चारही क्षेत्रात मुसंडी मारली आहे.  

ही कथा आणखी एका बाबातीत उल्लेखनीय ठरली. या कथानकामध्ये डोरोथी ही मुलगीच कथेची ’हीरो’ आहे हे स्वत:ला मानवी स्वातंत्र्याचे अग्रदल मानणार्‍या अमेरिकनांनाही रुचले नाही. १९०० साली हे पुस्तक प्रसिद्ध झाल्यावर त्यावर बंदी घालण्याची जोरदार मागणी झाली. आणि अनेक राज्यात ती लादलीही गेली. १९२८ मध्ये अमेरिकेतील बहुतेक सार्वजनिक ग्रंथालयांनी ’देवाच्या व्यवस्थेशी प्रतारणा करणारे” हे पुस्तक आपल्या ग्रंथालयात ठेवण्यास नकार दिला. अगदी ५०च्या, ६०च्या दशकातही या पुस्तकाबाबत धर्मपंडितांचे नि सनातनी शिक्षकांचे धार्मिक भावनेचे बेंड ठसठसतच राहिले होते. 

१९८६ मध्ये सात धर्मनिष्ठ ख्रिश्चन कुटुंबियांनी टेनेसीमधील शाळेवर दावा दाखल करुन हे पुस्तक अभ्यासक्रमातून रद्द करण्यास भाग पाडले. ’मानवी जीवन हे संपूर्णपणे देवाच्या अधीन असते’ या त्यांच्या धार्मिक समजाला यातील सहृदयी चेटकिणींमुळे बाध येतो असा त्यांचा दावा होता. यातून मानवी स्वभाववैशिष्ट्ये ही भौतिक असतात, बदलता येतात असा सूर निघतो आणि त्यातून सर्वशक्तिमान परमेश्वराच्या स्थानाला आव्हान दिले जाते असे त्यांचे म्हणणे होते. शेंडीपासून बेंबीपर्यंत ज्यांच्या धार्मिक भावना सतत दुखावत असतात अशा आपल्याकडच्या दिवट्यांचे हे भाऊबंद!

अमाप प्रसिद्धी मिळालेल्या या पुस्तकानंतर त्याने ’लॅंड ऑफ ओझ’ मालिकेत एकुण चौदा पुस्तके लिहिली. पहिल्या पुस्तकाप्रमाणेच यातील काही पुस्तके चित्रपट, मालिका अथवा सांगितिकेच्या स्वरुपात साकार झाली. यापैकी ओझ्मा ऑफ ओझ आणि द एमेराल्ड सिटी ऑफ ओझ या दोन पुस्तकांवरुन लिहिलेल्या पटकथेवर ’द एमेराल्ड सिटी’ ही मालिका आधारित आहे. मूळ कथानकातील पात्रांचे रंग थोडेफार बदलून त्या परीकथेला व्यक्तीसंघर्षाचे नवे पैलू देत असतानाच तिला विज्ञान आणि जादू यांच्यातील सुप्त संघर्षाचे अस्तर देऊन टाकले आहे. 

 मालिकेच्या अखेरीस ओझ्माच्या विजयाने जेव्हा संघर्ष संपतो त्यावेळचा हा प्रसंग आहे.  
  


वेगवेगळ्या व्यक्तींमधील वेगवेगळ्या संघर्षाच्या अखेरीस चार दिशांच्या जादूगारणींपैकी जिवंत राहिलेल्या दोघींनी ओझची परागंदा युवराज्ञी ओझ्मा हिला ओझची राणी म्हणून घोषित केले आहे. त्यावेळी विझर्डच्या बाजूने लढताना त्या युवराज्ञीच्या आई-वडिलांची हत्या करणारा, पण त्यावेळी अजूनही बालकच असलेल्या ओझ्माच्या डोळ्यात आपल्या मुलीला पाहून तिला जिवंत ठेवणारा लायन आत्मसमर्पण करतो. आता राणीसमोर प्रश्न असतो तो त्याला शिक्षा सुनावण्याचा. ती ताबडतोब त्याच्या कुटुंबियांना हजर करण्याचा आदेश देते...

मध्ययुगीन टोळ्यांच्या मानसिकतेमध्ये विरोधी टोळीतला कुणीही असला तरी ’पुरा तयाचा वंश खणावा’ अशी मानसिकता असे, तोच न्याय(?) होता.  एका व्यक्तीला दुसर्‍या व्यक्तीबद्दल, एका टोळीला दुसर्‍या टोळीबद्दल भीतीची, अविश्वासाचीच भावना सर्वात प्रबळ असणारा तो काळ होता. स्वत:ला सुरक्षित राहायचे असेल तर इतरांना निखंदून काढले पाहिजे इतपतच बुद्धीचा विकास झालेला तो काळ होता. काहीही करुन प्रतिस्पर्धी टोळीचे बल खच्ची करावे. स्त्रिया नि बालके यांची सरसकट हत्या करावी. अन्यथा त्या स्त्रिया पुढे आणखी बालकांना जन्म देऊन प्रतिस्पर्ध्यांची संख्या नि बळ वाढवतील, ती बालके पुढे मोठी होऊन शस्त्रे परजून आपल्या टोळीला असलेला धोका आणखी वाढेल असा सोपा समज होता. आजही ही मध्ययुगीन मानसिकता ’ते’ विरुद्ध ’आपण’ किंवा ’आम्ही’ या स्वरुपात अनेकांमध्ये दिसतेच.  

पश्चिम दिशेची जादूगारीण असलेली तिची सहकारी वेस्ट तिला तोच सल्ला देतेही. त्यानुसार ओझ्मा त्याच्या कुटुंबियांना हजर करण्याचा आदेश देते. त्यामुळे आता ओझ्माही त्याच्या कुटुंबियांसकट त्याला ठार मारणार यात कुणाच्या मनात शंकाच नसते. पण...

... ओझ्मा ही जादूगारीण आहे, सत्तेचे खेळ खेळणारी नृशंस सत्ताधारी नव्हे. पण ती जादूचा वापर करुन लायनच्या कुटुंबियांच्या स्मृतीकोषातून त्याची स्मृती पुसून टाकते, आणि त्याला परागंदा होण्याचा आदेश देते.

समोर उभे असलेले आपले कुटुंबिय आपल्याला ओळखतही नाहीत, आपले असे आता कुणी शिल्लक नाही ही वेदना तिने त्याला दिली आहे.  आणि टोळीच्या मानसिकतेतून आपण बाहेर आल्याचे तिने दाखवून दिले आहे. तिने जरी त्या कुटुंबियांचा एक सदस्य त्यांच्याकडून काढून घेतला असला, तरी त्याचबरोबर ती गमावल्याची जाणीवही काढून घेतली आहे. त्यामुळे त्यांना त्यांचे उरलेले आयुष्य जगताना कोणतीही अधिकची वेदना तिने दिलेली नाही. लायनला तिने दिलेल्या शिक्षेचा जाच हा फक्त त्यालाच होईल, त्याच्या सोबत इतर कुणी भरडले जाणार नाही याची काळजी घेतली आहे. आपले सारे बालपण कुटुंबाशिवाय, कुणाही ’आपल्या’ व्यक्तीच्या सोबतीशिवाय तिने काढले आहे. ते संदर्भहीन, जिव्हाळाहीन आयुष्य कदाचित मृत्यूहूनही वेदनादायी असेल हा तिचा होरा अनुभवातूनच आलेला आहे. त्याचा वापर करुन तिने शिक्षेची व्याप्ती फक्त गुन्हेगारापुरती ठेवताना त्याच्या कुटुंबियांना तिची यत्किंचितही झळ पोचणार नाही याची काळजी घेतली आहे.

न्याय आणि निवाडा या दोन कृतींमध्ये अनेकदा फरक दिसतो. राजेशाही, धर्मशाही, एकाधिकारशाही यांसारख्या लादलेल्या व्यवस्थांचे तर सोडाच पण सर्वसामान्यांना किमान स्वातंत्र्य देऊ करणार्‍या लोकशाहीमध्ये न्यायव्यवस्थेकडून खरोखर न्याय मिळतोच असे नाही. त्याचे एक कारण म्हणजे न्याय ही संकल्पना आहे नि ती बरीचशी सापेक्ष आहे. याउलट निवाडा हा वस्तुनिष्ठ निकषांशी एकनिष्ठ राहिला तर त्यातील सापेक्षतेचा परिणाम बराच कमी करता येतो. आणि म्हणून व्यवस्थांमध्ये न्यायव्यवस्था ही खरेतर निवाडाव्यवस्था असते. त्यातून अनुकूल निवाडा मिळालेल्या बाजूलाही न्याय मिळाल्याची भावना होईलच असे नाही.  

वेदनेतून उगम पावलेल्या कथेचा शेवट सूडात होऊच शकत नाही हे ओझ्माने (आणि फ्रॅंकनेही) ओळखले आहे. त्यामुळे ती लायनवर सूड घेत नाही, त्याच्या कृत्याची फक्त शिक्षा देते. हा फरक ज्याला जाणवतो त्याच्या संवेदना अजून जिवंत आहेत असे म्हणता येईल.  

कुण्या जमातीतले लोक आपल्याला डोईजड होतील अशी निराधार भीती डोक्यात घेऊन त्यातले दुबळे हेरून, झुंडीने घेरुन त्यांची हत्या करत आपले तथाकथित शौर्य साजरे करणार्‍यांची संख्या वाढत असताना, हे शहाणपण आसपास दिसणे दुर्मिळ झाले आहे.  हजारो मैल दूर असलेल्या एखाद्या ठिकाणी ’त्यांच्या’ जमातीतील लहानगीवर बलात्कार करुन ’आपल्या’ लोकांनी तिची हत्या केली हे ऐकून कुत्सितपणे ’तिचं इवलसं गर्भाशय गेलं. खानेसुमारीची एक ओळ संपली.’ हे नेमाडेंच्या 'कोसला'मधील वाक्य भलत्याच संदर्भात उद्धृत करुन विकृत हास्य करणारेही इथे दिसतात.

आणि म्हणून सूड आणि शिक्षा  यातील फरक ज्यांना उमगतो अशा वाचक/प्रेक्षकांना आणि मुख्य म्हणजे पुस्तक आणि मालिकेच्या कथा/ पटकथेच्या लेखकांना या पोस्टद्वारे अभिवादन करतो आहे .

- oOo -


१. फोलपटमसाला (Meta-data) प्रेमींसाठी:

१९३९च्या 'द विझर्ड ऑफ ओझ' या चित्रपटाने गीत ('ओव्हर द रेनबो') आणि संगीतासाठी ऑस्कर पुरस्कार मिळवले. दिग्गज दिग्दर्शक व्हिक्टर फ्लेमिंग आणि जॉर्ज ककर यांची नावे या चित्रपटाशी जोडली गेली आहेत.

१९७४ मध्ये विल्यम ब्राऊन या लेखकाने समकालीन आफ्रिकन-अमेरिकन वंशाच्या संदर्भात फ्रॅंकच्या मूळ कथेची फेरमांडणी केली. चार्ली स्मॉल या गीत-संगीतकाराने The Wiz: The Super Soul Musical "Wonderful Wizard of Oz"  या लांबलचक नावाने तिला संगीतिकेच्या रूपात रंगमंचावर आणले.  १९७५ मध्ये रंगभूमी क्षेत्रातील ऑस्कर मानल्या जाणार्‍या टोनी पुरस्कारांमध्ये तिने सर्वोत्कृष्ट संगीतिकेसह एकुण सात पुरस्कार पटकावून इतिहास घडवला.

’द विझर्ड ऑफ ओझ’चे रूपांतर असलेल्या  टिन-मॅन (२००७) या मिनी-सीरिजच्या रंगभूषेसाठी लिसा लव आणि रेबेका ली यांना प्राइमटाईम एमी पुरस्कार मिळाला आहे.

याशिवाय १९३९च्या ऑस्करविजेत्या चित्रपटातील ऑस्करविजेते गाणे ’ओव्हर द रेनबो’ पुढे १९८१ मध्ये ग्रॅमी हॉल ऑफ फेम’मध्ये समाविष्ट केले गेले. त्याशिवाय त्या चित्रपटातील आणखी काही सांगितिक तुकडे आणि प्रसंग यांचे संकलनही २००६मध्ये याच बहुमानासाठी निवडले गेले.

अशा तर्‍हेने चारही क्षेत्रातील सर्वोच्च मानले जाणारे पुरस्कार पटकावून या कथामालिकेने EGOT*चा  मान मिळवला आहे.


२.  इथे ’लॅरी गॉनिक’ या व्यंगचित्रकाराने त्याच्या मध्ययुगीन इतिहासाच्या पुस्तकात काढलेले एक चित्र आठवले, जे माझ्या मनात कायम कोरलेले आहे. त्यात मध्ययुगीन पती, पत्नी उभे आहेत, पत्नीच्या कडेवर त्यांचे मूल आहे, ते रडते आहे. बाप अतिशय काळजीने विचारतो आहे, ’त्याला काय झाले आहे. त्याची तब्येत बरी आहे ना.’ त्याचवेळी आसपास प्रतिस्पर्धी टोळ्यांच्या संहाराच्या खुणा विखरुन पडलेल्या दिसतात आणि त्या बापाने खांद्यावर घेतलेल्या भाल्याच्या टोकाला एक अर्भक ’टोचून’ ठेवले आहे. माणसाच्या मानसिकतेचे इतके मार्मिक विवेचन खंडीभर शब्दांनीही होऊ शकेल असे मला वाटत नाही.

---

जाताजाता:
बॉमच्या या कथामालिकेचा चाहता असलेल्या डेविड मॅक्झिन याच्या ब्लॉगवर त्याने ओझ मालिकेबद्दल लिहिलेले हे लेख. १९०३ मध्ये रंगभूमीवर आलेल्या ’द विझर्ड ऑफ ओझ’ या संगीतिकेवर आधारित दोन सीडीजचा संच डेविडने संकलित केला होता. २०१६ साली विंटेज रेकॉर्डिंग विभागात या अल्बमला आणि डेविडला ग्रॅमी पुरस्काराचे मानांकन देण्यात आले होते.
  

---

*EGOT = एमी, ग्रामी, ऑस्कर आणि टोनी यांची आद्याक्षरे घेऊन केलेले संक्षिप्त रूप. त्यांची क्रमवारी अशी मांडली आहे की ई-गॉटचा उच्चार ही-गॉट (त्याने साध्य केले/मिळवले) या उच्चाराच्या जवळपास जातो आहे.